תג מ8מ1.ן חאפו1ומתמ1נצ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2ע21עפ אע צע1פ
1 .ס זאו
781 1ע אט (עאם 121
יע 4 ט
8,898 6װ116160
2
א ונאת) 8608 מפופסנצ,41,א41160א
פ5דזדעפטע1,8559861א , 51 111 ג,
אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע
60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413
)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ
עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ
;צם פעפונצסעע ,לע
4 1 01960ט) .ם 1006 1
1 1זט06ץט) 106 67 4716/ /ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116 101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016 8160 208 06 +ז6ט10 1ס1011110011 16/3008 151911160118 0561 .כן /161
1010111115/6 800 614 5001 101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן 2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא ז6116) 000 310615/1 8 1101
{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1 זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04 .151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8
1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1 תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז -1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס -- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1 .18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן
ארי 78 אפ טע אט יו : :
++ = יי יי אי יי יי יי 8 4 ר | ; טג א 5 2 ה ייז 2 יי ; : : : | : == 7 1 / 2 ר 208 : : 4 ן = יי יי ? : : 1 פח 5 אָת : י : - בי די ב. ,טיט אי : : ,
אַ געאָגראַפישער לייענבּוך פאַר שולן און אַלײנבּילדונג מיט 34 פיגורן אין טעקסט
עי 4 :
= פון
פ אַ ר ל אַ ג ,װ אָ ס ט אָ ק' ב ע ר ל ין 4
אגאל ווון
9
(60:168 זסם) "א ס} צס ש,, צטם +0װ8װעקסס חזוזסם .2 .חז .62 מסוז1זסטזסוסמם 8 גס
ח612/66טזסל ,04ט?1000361 46 423 סזססמסצסכצחז 860016 2116
,
48 שופ אז זממם 8.1 א .6 06ט 8 1028 זמאטאסטחסוזסעום
געװוידמעט מיינע געוועזענע תּלמידים און תלמידות פון די ווילנער
און קאָװנער אָנפאַנגסשולן פון דאנקבּארקייט פאַר דער אָנרעגונג,
װאָס זיי האָבּן מיר געגעבּן צו דער אַרבּעט דורך זייערע טיפע און פילאַרטיקע פּראַגן
ה ק ד מ ה
, די ערד און די וועלט? איז א פּרוב צוזאַמענצונעמען אין איינעם די ענטפערן אויף פראגן. װעלכע עס פלעגן מיר שטעלן מיינע תּלמידים אין די פאָלקס-און אוונטשולן. די פראַגן פלעגן זיין צופעליגע און אָפּגעריסענע, אָבּער אַלע פלעגן זיי שטאמען פון איין קװאַל: פון דער שטרעבּונג צו בּאַנעמעןי צו פאַרשטיין די וועלטי |
מיר מיען זיך צו בּויען דעם קורס פון אונזערע אָנפאַנגסשולען אַזױי אַז. אַלץ װאָס מיר אַרבּעטן דורך מיט די קינדערי זאָל זיין פון דער נאָהענטסטער סביבה. פון דעם ווירקליכן לעבּן. אָבּער אין דער זעלבּיגער צייט שטייט פאַרן לערער די אויפגאַבּע צו דערנעהנטערן דאָס װייטע און צו העלפן דעם קינד דערפילן און בּאַנעמען דאָס גרויסע. אייבּיגע און אומענדליכע: און דאָס קינד האָט טאַקע דעם פיינסטן חוש פאַר דאָס גרויסע. די קינדער װילן װיסן וועגן דער זון. װעגן די ווייטע שטערן װעגן די כוחות. װאָס װירקן אויף דער ערד. זיי ווייזן אַרױס דעם לעבּעדיגסטען אינטערעס צו דעם לעבּן פון דער מענשהייט אין די לאַנג פאַרגאַנגענע צייטן. און אינטערעסירן זיך נאַטירליך. אויך מיט דער גרויסאַרטיגער געשיכטע פון דער ערדי
| די ערהאַבּענע געדאַנקען װועגן דער אומענדליכקייט פון קאָסמאָסי וועגן דער איינהייטליכקייט פון די גרויסע געזעצ װאָס הערשן אין דער װעלט, דער מוּט און מסירת נפש. מיט וועלכע גרויסע דענקער און געלערנטע האָבּן געפאָרשט די נאַטור, -- דאָס אַלץ געפינט דעם לעבּעדיגסטן אָפּקלאנג אין דער נשמה פון אונזערע קינדערי |
געוויס. האָבּ איך אין זינען די עלטערע קינדער און דערהויפּט אונזער ארבּעטעריוגנט. וועלכע רייסט זיך צו בּילדונג. מיין בּיכל איז אַ בּאַשײדענער פּרוב מיטצוהעלפן דער דאָזיגער יוגנט אין איר שטרעבּונג צו אַלײנבּילדונגי איך האָף. אַז מיין פּרוב װעט ניט בּלייבּן אַ איינציגער. און אַז מער בֹּאַ רופענע צו דער גרויסער אויפגאַבּעי דערהויפּט פאַכמענערי װעלן זיך נעמען פאַר דער אַרבּעט און װעלן שאַפן פאַר אונזער יוגנט אַ רייכע פּאָפּולער-װיסג- שאַפטלאַכע ליטעראַטורי -
העלענע כאַצקעלס.
א
0
2
אינהאַלט פון ערשטן טייל ו. אין וועלטרוים
די ערד און די װעלט
דער הימלגעוועלבּ און דער טעות פון אונזערע אויגן. קאָסמאָס 6 אָדער אַלװעלט. אַסטראָנאָמיע און אַסטראָנאָמען. דער פארצייטיגער קוק אויף דער וועלט: די ראָלע פון געאָמעטריע און בִּכלל מאַטעמאַטיק אין אַסטראָנאָמיע: די גרויס פון דער ערד און פון דער זון. קאָפּערניק. גאַלילײ. קעפּלער. אן עליפּס. דער נייער קוק אויף דער וועלט.
דער טעלעסקאָפּ כ יי יי א יי יי יי | די טיילן פון טעלעסקאָפּי די ערפינדונג פון טעלעסקאָפּ. דער בּאַטייט פון טע- לעסקאָפּי דער שכל פון טעלעסקאָפּי דער טעלעסקאָפּ און פאָטאָגראַפיע: דער רעפלעק- טאָר אָדער דער שפּיגלטעלעסקאָפי הערשעל, פאָטער און זון. אָבּסערװאַטאָריעס: זשאנסען און די אָבּסערװאַטאָריע אויף די אַלפּן. |
דער שטערנהימל אין אַ ניט קיין װאָלקנדיגע נאכט .
די פאַרצייטיגע שטערנזעהערי די אַסטראָלאָגן פון מיטלאלטער. אומבאַװוענליכע (פיקסירטע). שטערן און בּלאָנדזעדיגע שטערן (פּלאַנעטן). די פּלאַנעטן און זייערע בּאַ- גלייטער. די וועגן פון די פּלאַנעטן. די זונסיסטעם. איינזאמע שטערן און געשטערףן די געשטערן פון גרויסן און קליינעם בּער: דער פּאָלאַרשטערן אַלס אַ װעגװייזער. די בּאַשטימונג פון דער געאָגראַפישער בּרייט נאָכן פּאָלאַרשטערן- שטערן פון פאַרשיידענע גרויסן. די שטערן-ווייטע זונען: | ודי שװערקראַפט און די צענטריפוגאַלע קראַפט יכ יי די ווירקונג פוּן ערדצענטר. אױבּן און אוּנטן. די אַנטװיקלונג פון דער צענטרי- פוגאַלער קראַפט. דער עקספּערימענט פון פּלאַטאָ. די ווירקונג פון דער צענטריפוגאַלער קראַפט אויף דער פאָרם פון דער ערד. דער אַמאָליגער צושטאַנד פון דער ערד. אַלװעלטליכע צוציאונגסקראַפט . 202 יכ יי די געגנזייטיגע צוציאונג פון אַלע קערפּער- דער אַפּאַראט פון קאַװענדישי די גיכקייט פון אַ פאַלנדיגן קערפּער. דער געזעץ פון דער שװערקראַפט. די גרויסע לערע פון ניוטאָן. די זונסיסטעם און די אַלװעלטליכע צוציאונג. וי אַזױ אַ פּינקטליכער זייגער (אַ כראָנאָמעטער) העלפט אונז זיך אָריעג- טירן אויף דער ערד = יי א יי יי יי יי די געאָגראַפישע בּרייט. די נויטיקייט פון אַ צווייטן אָנהאַלטספּונקט אויף דער ערד. דער װערטיקאַלער שאָטנשטעקן: דער הימלמערידיאן און דער ערדמערידיאַן. דער אונטער- שייד אין דער צייט אויף פאַרשיידענע מערידיאַנען. די געאָגראַפישע לענגי דער גריג- וויטשער מערידיאַן. די בּאַשטימונג פון דער געאָגראַפישער לענג נאָכן זייגער. ארונד- רייזע ארום דער ערד.
זייט
10
.35
18
22
- שז -
די ווירקונג פון דער לופט אויף די שטראַלן פון דער ליכטיקייט 7 י
װערטיקאַלע אוּן גענייגטע שטראַלן. די זון אין די אויגן פון מענשן, װען זי איז
הויך און נידעריג אויפן הימל. די לופט און די אָפּשפּיגלונג פון דער ליכטיקייט. שאָטנס
אויף דער ערד. פּרימאָרגן- און אָװנטרױט. די בּאַלױכטונג אין, וועלטרוים הינטער די
גרענעצן פון דער ערדאַטמאָספערע. די בּרעכונג פון די ליכטשטראַלן בּעת עס בּייט זיך
די סביבה. דער געזעץ פון ליכטבּרעכונג. די בּרעכונג פון די זונשטראַלן אין דער אַטמאָספערע. יי יי :
וי אַזױ האָט מען זיך דערוואוסט. פון וועלכע שטאָפן אָדער עלעמענטן
די זון און די שטערּן בּאַשטײען- (דער ספּעקטראַלער אַנאַליז) . .
| = די צוזאַמענװירקונג פון פאַרשיידענע װיסנשאַפטן. דער צוזאַמענשטעל פון די ווייסע
זוג שטראַלן. די צעלייגונג פון דער ליכטיקייט. דער זונספּעקטרום, פרױיענהאָפּערס ליניעס.
דער ספּעקטראָסקאָפּ. אַפולער אָדער א ניט קיין איבּערגעריסענער ספּעקטרום און אן
איבּער געריסענער ספּעקטרום. דער ספּעקטרום פון פאַרשיידענע שטאָפן. פרױענהאָפּערס
ליניעס און די זונאַטמאָספּערע: דער מעטאָד פון ספּעקטראַלן אַנאַליז. זיין פּינקטליבקייט
און זיין בּאַטײט פאַר דער װיסנשאַפּטי | = 2 -
די לבנה בש שש שש א א א א יש א א . דער מהלך צװישן דער ערד און דער לבנה.. דער אויבערפלאַך פון דער לבנה. װעגן
לופט אויף דער לבנה. דער הימל פון דער לבנה.. די בּאַװעגונג פון דער. לבנה אַרום דער.
ערד. די דרייאונג' פון דער לבנה אַרום זיך אַלײן. טאָג און נאַכט אויף דער לבנתי די
ערד אויפן הימל פון דער לבנה. די שװערקראַפט אויף דער לבנה. ועגן לעבּן אויף דער לבנה. די פאַזן פון דער לבנהי | 2 |
צופלוס און אָפּפלוסי. (הויכװאַסער און פלאַכװאַסערי) ר יי יי א אי
דער צופלוט יאויף אַ נידעריגן אָדער פלאַכן ים-בּרעג. דער צופלוס נעבּן א הויכן
בּרעג: די הויך פון צופלוס. דער צופלוס אין אַ לעפצונג פון אַ טייך. דער אָפּפּלוס אויף
אַנידעריגן און אַ הױכן בּרעג. די רעגלמעסיקייט פון דער ערשיינונג. די סיבּה פון.
דער ערשיינונגי | ליקוי לבנה אָדער די פאַרפינסטערונג פון דער לבנה . + + + + . ליבטיקייט און שאָטןױ דער שאָטן פון דער ערדי דער פולער שאָטן און דער
האַלבּער שאָטן. די בּאַדינגונג, בּיִי וועלכער עס קען פאָרקומען די פאַרפינסטערונג. פון
דער לבנה. א פולע און אַ טיילוייזע פאַרפינסטערונג. דער רױטלאַכער שיין פון דער
-פאַרפינסטערטער לבנהי | ליקוי חמה אָדער די פאַרפינסטערונג פון דער זון .+ .
איר ווירקונג אויפן מענשן. די סיבּה פון דער ערשיינונג. דער אונטערשייד פון .
דער ליקוי לבנה. אַ פולע, אַ רינגיגע און אַ טײלװייזע פאַרפינסטערונג פון דער זוױי די בּאַשרײבּונג פון דער ערשיינונג. די פּעריאָדן, אין וועלכע עס חזרן זיך איבּער די 1 פאַרפינסטערונגען. ר יו | ' 207 | די ענערגִיע און טעמפּעראַטור פון דער זו. . . ג שא אט די ווירקונג פון דער זון אויפן לעבּן פון דער ערדי די פאָרמען פון דער זנ" ענערגיע. די טעמפּעראַטור פון ווערטיקאלע שטראַלן. דאָס לעבּן אויפן עקװאַטאָר אוּן אויף די פּאָלן פון דער ערד. די עקספּערימענטן פון פּראָפּעסער צעראסקי. די מיינונגען וועגן דער טעמפּעראַטור פון דער זון. א 2 - די זון אין טעלעסקאָפֿ. . -. . . ...2 + טג 204ש שי | די פאָטאָספערע- די אַטמאָספערע פון דער זון. די כראָמאָספערע און די קאָראָגעי | די שטאָפן פֿון דער כראָמאָספערע: העליום. די שטאָפן פון דער קאָראָנע- קאָראָניוםי פּראטובּעראַנצְן. + ערקלערונג פון דער ערשיינונג. די פלעקן אויף דער זון. די דרייאונג פון דער זוֹן אַרום זיך אַלײן. די סיבּה פון די פלעקן. די זונפלעקן און די פּראָטובּעראַנצן.
די ווירקונג אויף דער ערד (מאַגנעט שטורמס). די צוקונפט פון דער זון -.
+
:
זייט 29
37
42
49
51
5
60
62
-- צן -
נאָך אַמאָל וועגן דער זונסיסטעם (די זון און די פּלאנעטן) די זון -- דער מיטלפּונקט פון דער גאַנצער זונסיסטעם. דער פּלאַנעט מערקור. ווענערע (דער אָװנט- און מאָרגנשטערן). דער מאַרס. די ענליכקייט מיט דער ערדי דער פּלאַנעט יופּיטער. די בּאַגלײטער פון יופּיטער און די גיבקייט פון די שטראַלן פון דער ליכטיקייט. דער פּלאַנעט סאַטוּרן און זיין רינג. װי אַזױ האָט מען געפונען דעל פּלאַנעט נעפּטון ? | קאָמעטן. = אי ר א א א יי די ווירקונג אויפן מענשן. די בּאַשרײבּונג פון דער ערשיינונג. די װעגן פון די קאָמעטן. טעלעסקאָפּישע קאָמעטן. די ווירקונג פון דער זון אויף די קאָמעטן. די שטאָפן פון קאָמעט. די מעגליכקייט פון אַ צוזאַמענשטױס צװישן דער ערד און אַ קאָמעט. די בּאַדײטנסטע פון די בּאַוואוסטע קאָמעטן. ! קאָמעטן און מעטעאָרן = א א א א א א א א די מיינונג פון די געלערנטע װעגן דעם װעג פון די קאָמעטן. דער קאָמעט פון האלליי. דער צוזאַמענהאַנג פון קאָמעטן און מעטעאָרן. דער קאָמעט פון בּיעלאִי מע- טעאָרן אָדער פאַלנדיגע שטערן. מעטעאָריטן. די שטאָפן פון די מעטעאָריטן. די סיבּה פון דער ערשיינונג. דער שטערנפאַל פון יאָר 1833. די צעפאַלוּנג פון די קאָמעטן. די | מעטעאָרן אויף די וועגן פון די קאָמעטן. , וי אַזױ האָט זיך געשאַפן די זונסיסטעם די טעאָריע פון קאַנט און לאפּלאס.
וו. וואולקאַנען און ערדציטערניש
וואולקאַנען אָדער בּערגי װאָס שפּײיען מיט פייער הי יי די פאָרם פון וואולקאַנישע בּערגי טעטיגע און פאַרלאָשענע װאוּלקאַנען. די אויס- פאָרשונג פון דער וואולקאַנישער טעטיקייט.
דער וואולקאַן וועזוב . = יי יי יי יי יי יי די לאַגע פון וואולקאַן. די געשיכטע פון וואולקאַן. דער אויפרייס אין 79-טען יאָר
און דער נאַטורפאָרשער פּלינל. די שטעט פּאָמפּעע און הערקולאַנום. דער אויפרייס אין
יאָר 1794 די טעטיקייט פון וואולקאַן אין אונזער צייט. דער פאָרשער פּאלמיערל.
די איבּעריגע וואולקאַנען פון איטאַליע = יי די פלעגרייער פעלדער. די הינטישע הייל. דער װאולקאַן סטראָמבּאָלײ די פילאַרטיקייט פון וואולקאנען בבּלל. = י דער וואולקאַן סען-פּעלע יו וי יי יי די לאַגע פון וואולקאַן. דער אויפרייט און דער אונטערגאנג פון דער שטאָט סען- פאָר. אַ זעלטענער מענשליכער דאָקומענט. דער וואולקאַן קראקאטוי = יי יי יי . וואו געפינט זיך דער וואולקאַן? דער אויפרייס אין יאָר 1883. די שרעקליכע צע- שטערונגען. וואו האָט זיך געלאָזט פילן די ווירקונג פון דעם אויפרייס? דער וואולקאַנישער אינזעל פערדינאַנדעאָ. די שאַפונג פון אינזעל. זיין אונטערגאַנג.
זייט 67
76
82
92
3
99
100 -
103
105 .
-- צ =
וואולקאַנען -- פייערדיגע אָזערעס.. . . . .2 .י. יב די אינזלען האַװאי. די אייגנאַרטיגע פאָרם פוֹן די האַוואישע װואולקאַנען. דער וואולקאַן קילאועא. דער וואולקאַן מאונאַ לאָאַי
די סיבּות פון דער וואולקאַנישער טעטיקייט . ...2 . .08 . די געשיכטע פון דער ערד. די אָפּגעקילטע קאָרע און דער דערהיצטער קערן. די
מיינונגען װעגן. צושטאַנד פון קערן. די אינוועניגסטע היץ פון דער ערדי. די פּראָדוקטן.
פון דער וואולקאַנישער טעטיקייט. די ראָלע פון װאַסערדאַמף אוּן פון גאזן אין די אוים- - רייסן. די אָפּקילונג פון קערן און די איבּערקערענישן אִין דער ערדקאָרע: אָפטע און זעלטענע אויפרייסן. נאָך אַ מאָל וועגן די וויכטיגסטע סיבּות. די אָפּשטאַמונג { פון קרי- סטאָליגע אָדער קריסטאַליגישע" ערדמאַסן. גײזערן. .. . . . ש .ר א שש שש שש ,
װאַרימע קװאַלן אָדער טערמען. זייער אָפּשטאַמונג. אן אַלגעמײנער איבּערבּליק
איבּער גייזערן: דער ריטמישער כאַראַקטער פון זייער טעסיקייט, די הייכע טעמפּעראַטור.
פון דעם װאַסער, די פאָרם פון װאַסער-בּעקױ די גײזערן אויפן אינזל איסלאַנד .. ...2 .2 .
דער אַלגעמײנער כאַראַקטער פון דעם לאַנד. דער קאָנוס אוּן דער בּעקן פון , גרויסן גייזער"? זיין טעטיקייטי ד5 איבּעריגע גייזערן פון איסלאַנד.
ערקלערונג פון דער ערשיינונג. . .
וי טיף איז דער גייזער -קאַנאַל. די אינוועניגסטע היץ פון דער ערדי: דער דרוק פון דעם װאַסערדאַמףי דער ריטם פון דער טעטיקייטי
די גייזערן. פון יעללװאָסטאָנער נאַציאָנאַלפּאַרק אין צפון-אַמעריקע . .
די לאַגע פון דעם געגנט. דער גייזער ; מינוט-מענש"- דער גייזער , דאמפשיפל". די קאָכעדיגע אָזערעס. דעם ,טײװולס היים". גיזער , עקסעלענץ"- ,דער פעכער". , דער שעהאיגער?" און אַנדערע: דער וואולקאַנישער כאַראַקטער פון דעם געגנט.
ערדציטערניש . .4 4 ג ג ...2.0 דער איינדרוק אויפן מענשן. די ערדציטערניש.
די ערדציטערניש אין װעיגי .4 .0 שי .שי ...שש די טראגישע איבּערלעבּענישן פון מענשן. :
די ערדציטערניש אין מעסינצ . . ...שש ש0.
ים ציטערניש . . . 2 ג . יגה . . . שי .
די סיבּות פון ערדציטערניש. יי יי יי
די שועריקייטן פאַרן נאַטורפאָרשער. סייסמישע סטאנציעס. דער בּאַטײט פון
סײיסמאָגראַפישע אפּאַראַטן. די חיות און ערדציטערניש- שטויסיגע און װעלנאַרטיגע ציטערונגען פון דער ערד. די שאַפונג פון גריבּער און שפּאַלטן אין דער ערד. געסטן פון ערדציטערנישן. װאולקאַנישע ערדציטערנישן. ערדציטערנישן פון איינפאַלונגען. טעקטאָנישע ערדציטערנישן.. ערדציטערנישן און די אָפּקילונג פון דער ערד.
זייט
106 .
108 .
115
16 11}
118
121 123
17 128 129
64 6 = 66 א א := = *' =+
דדדדס הה יש --2555
4
= יט
=
/. דעו טעלעסקאָפּ אין דער אָבּסערװאַטאָריע פון יערקס. מיטן רעפראקטאָר פון 19 מעטער אינדערלענג. - = װב סכעמע פון ניוטאָנס שפּיגלטעלעסקאָפּ:
די שטראַלן. װאָס קומען פּאַראלעל פון 4. פאַלן אויפן שפּיגל 5 און ווערן אָפּגעװאָרפן צום פּלאַכן שפּיגל ,. פון דעם שפּיגעל , װערן זי אָפּי געװאָרפן אָנאַזײט. אין אַ רער אַרײן. ואו עס געפינט זיך דער אָקולאר ס' דורך וועלכן דאָס אויג בּאַטראכט דעם אָבּיעקט. :
5 : , + . , : . / : י א } 4 . :: : : " 4 ײ
א ין װ ע ל ט ר וי ם
די ערד און די וועלט.
וי אַ גרויסער. מוראדיג גרויסער און טיפער געװועלבּ ליגט דער הימל איבּער דער ערדי בּייטאָג איז ער העלבּלוי בּיינאַכט -- טונקלבּלוי, כּמעט שװאַרץי אָבּער בּאַצירט מיט טויזנטער ליכטיגע שטערױ / |
כּל-זמן מיר פאַרלאָזן זיך נאָר אויף אונזערע אויגן דוכט זיך אונז אויס אַז די ערד איז דער צענטער פון דער װעלטי אַז דער הימל איז א פעסטער געװעלבּ, אַז די זוף די לבנה און די שטערן גליצן זיך אויף אים און בּאַלױכטן די ערדי
אַזױ האָבּן טאַקע מענשן אַמאָל געקלערט. אָבּער שוין אין די גאָר אַלטע צייטן האָט זיך דער מענש געמוּזט איבּערצייגן אַז אויף די אויגן אַלײן | טאָר מען זיך ניט פאַרלאָזן. אַז זי נאַרן אוּנז אָפּט. דערמאָנט זיך בּיישפּילן פוּן איער אייגענעם נסיון. בעת מען שטייט למשל אויף אַ זעהר לאַנגער אַלעעי דוּכט זיךי אַז אין דערװוייטן דערנעהענטערן זיך די בּוימער פוּן בּיידע שורות איינע צו די אַנדערעי זיי גיסן זיך צוּנויף: דאָסגלײכן אויף אַ לאַנגער גליי- כער גאַס דוּכט זיך אויסי אַז די הייזער פוּן בּיידע זייטן גאַס דערנעהענטערן זיך איינע צוּ די אַנדערע: איר גייט אָבּער דוּרך די אַלעע אָדער די גאַס און איר איבּערצייגט זיך: אַז דער מהלך צװישן די שורות בּוימער אוּן הייזער איז אויף דער גאַנצער לענג דער אייגענערי
90 | פוּנדערווייטן קוּמען אַלע זאַכן אויס קלענער. װי זיי זיינען אין דער | ווירקליכקייט. דערהויפּט. לאָזט זיך דאָס גוט בּאַמערקן ווען מען הייבּט זיך - אויף אַ הויכן בּאַרג ! וואונדערלאַך קליין ווייזן אויס די הייזער. אוּן די מענשן דאָרטן אוּנטן.
ווען מען פאָרט מיט דער בּאַן דוכט זיך, . אַז די פעלדער אוּן די וועלדער לויפן פאַרבּיי אוּנזי און מיר רירן זיך ניט פוּן אָרט. אַלץ לויפט אין דער אַנטקעגנדיגער ריכטונג. אין װעלכער דער צוג פאָרט. אין די אָנגעװיזענע בּיישפּילן איז זיך גרינג צו כאַפּן. אַז מיר האָבּן אַ טעות. אַז די אויגן נאַרן אונז. שוער איז אָבּער צוּ זעהן דעם פעלערי ווען עס האַנדלט זיך מכוח דער לבנה. דער זוף די שטערן - זיי זיינען דאָך פון אונז אַזױ װייט! דאָס אייגענע איז אויך נוגע דִי ערד גופאי צוּ וועלכער מיר זיינען אַזױ נאָהענט: זי. איז מוראדיג גרויס און מיר קענען מיטן קוק אַרומנעמען זעהר א קליינעם טייל אירן. צוליבּדעם האָט דער מענש לאַנג געהאַט אַ פאַלשע פאָרשטעלונג װעגןדער ערדי
דער מענשליכער שכל אָבּער זעהט ווייטער פאַר זיין אויג. ער קאָנטראָ- לירט שטענדיג די אויגן און בּעסערט אויס אַפּולע פעלערן- די אויגן זעהען | ניט ווייט. דערבּיי נאָר אַ קליין שטיקל פון דער גרויסער װעלט. דער שכל אָבּער פאַראייניגט די קליינע בּילדער, װאָס די אויגן זעהען אין פאַרשײדענע קוּרצע מאָמענטן אוּן פאַראייניגט זי אין איין גרויסן הערליבן בּילד..
אַזױ האָט דער מענשליכער שכל, די װיסנשאַפט. געשאַפן גאָר אַן אַנדער בּילד פון דער גרויסער וועלטי איידער דיי װאָס מיר זעהן -מיט אונזערע אויגן.
| די װיסנשאַפט וועגן די וועלטקערפּער הייסט אַסטראָנאָמיע- די געלערנטע -
וועלכע פאַרנעמען זיך מיט -אָטדער װיסנשאַפט. הייסן אַסטראָנאָמען. זי האָט זיך איינגעגעבּן אויפצוציילן אַפּולע פון די װעלטקערפּער. װאָס שװעבּן אינם וועלטרוים און זיי האָבּן אַפילו בּאַשטימט זייער פֿאָרםי זייער גרייסי געוויכט. דעם אָפּשטאַנד. - װאָס טיילט זיי אָפּ פון דער ערד און איינע פון די אַנדערעי זייער ווירקונג איינע אויף די אַנדערע און נאָך אַפולע אייגנשאַפּטן זייערצי . | זעהר פיל ערשיינונגען זיינען נאָך עד היום פאַרן מענשליכן שכל ניט דייטליך. בּלייבּן דערווייל פּאַר אים אַ סודי אַ רעטעניש- די װיסנשאַפט אָבּער שטרעבּט און מיהט זיך אױסצואַרבּעטן אַ ריכטיגן קוק אויף דער וועלט. װיאַזי אָבּער זיינען די מענשן דערגאַנגען צו די ידיעותי וועלכע זיי האָבּן שוין? דאָס איז געווען אַ לאַנגער און אַ שווערער וועג. מענשן מיט גרוֹיסע נשמות מיט . ליכטיגע קעפּ האָבּן זייער גאַנצן לעבּן אָפּגעגעבּן כּדי זיך דעם אמת וועגן דער וועלט צו דערוויסן. איצט האָבּן אַלע דעם גרעסטן אָפּשײ פאַר דער װיסנשאַפּטי און יעדע נייע דערגרייכונג פון געלערנטע דערפרייט אַלעמען: גאָר אַנדערש
=" יט
איז געווען פאַרצייטן. מענשן האָבּן דענסטמאָל געמיינט, אַז זיי ווייסן שוין דעם גאַנצן אמת וועגן דער וועלט. אַז ווייטער איז ניטאָ װאָס צו זוכן און צו פּאָרשן. און. ווען עס פלעגט זיך געפינען אַ מענשי וועלכער האָט זיך נישט געקענט בּאַנוגענען מיט דעם. װאָס מען האָט שוין געוואוסט און ער פלעגט װעלן זוכן און פאָרשן ווייטער. פלעגט מען דאָס האַלטן פאַר אַ גרויסן חטא. אַזױנע פּאָרשערס פלעגט מען אױסלאַכן. רודפן און נויטן זיי זאָלן זיך אָפּזאָגן פון. זייערע געדאַנקען. דערהויפּט האָט מען געהאַלטן פאַר הייליג דעם קוקי אַז די ערד. איז דער צענטער פון דער װעלט. און אַז די זון בּאַװעגט זיך אַרום דער דער ערד. איצט דערװיסט זיך שוין אַ קינד אין דער שול. אַז די ערד איז קיילעכדיג.. װי אַ פּילקע די ה. זי איז אַ קויל, 1 אַז זי דרײַט ט זיך } אַרום ף זיך אַלײין און אַרום דער זון' | יי יי פּאָרשנדיג דעם הימלי בּאַנוצן זיך געלערנטע מיט דער געאַמעטריעי דער װויסנשאַפט. װאָס לערנט מעסטן דעם רוים אַפילו אין אַזױנע פאַלן, , וואו מען קען קיין. מאָס ניט צולייגן. זיי. האָט זיך איינגעגעבּן אויסצומעסטן דעם עקװאַטאָר פון דער ערדי דיה איר אַרומנעם. שטעלט זיך פאָרי אַז איר נעמט אַרום די ערד מיט אַ גאַרטל איבּערן רעכטן. מיטן פון איר אויבּערפלאַךי אַזױ אַז ער צעטיילט זי אויף צוויי גלייכע העלפטן. אַן אונטערשטע און אַן אויבּערשטע אָטדעם גאַרטל אָדער רינגי וועלכן מיר שטעלן זיך פאָר אויף דער ערדי רופט מען עקװאַטאָר. און ער פאַרנעמט פערציג מיליאָן מעטער אָדער 40:000 קילאָד מעטער. גייענדיג אַלע טאָג 40 קילאָמעטערי קען מען דורכגיין אַזאַ וועג אין 8 יאָרי איצט לאָמיר זיך פאָרשטעלן, אַז פונם אױבּערפלאַך פון דער ערד פירן מיר דורך אַ ליניע צו איר צענטער. אָטדי גראָדע ליניע: װעלכע מיר שטעלן זיך אויף אַזאַ אופן פאָר. הייסט דער ראַדיוס פון דער ערד און עֶר פאַרנעמט 376 קילאָמעטער. היינט שטעלט זיך פאָר. װי גרויס די זון איז. אויבּ דורך. גענויע אויסמעסטונגען האָט מען בּאַװיזן. אַז. אין איר װאָלטן געקענט אַרײנגין 1.80000 אַזעלכע קוילן. װי די ערד. מען האָט אויך אויסגערעכנט. אַז די זון איז 180000000 קילאָמעטער ווייט פון דער ערד. פאָרנדיג מיט אַ -שנעלצוג : | אָהן שום הפסקות צו 100 קילאָמעטער אַ שעהי װאָלט מען קענען דורכפאָרן דעם מהלך צװישן דער ערד און דער זון אין 178 יאָר. איצט שטעלט זיך פאָר. מיט װאָס פאַר אַ געשווינדקייט. די זון װאָלט זיך געדאַרפט דרייען. אָרום דער ערדי כּדי זי זאָל בּאַװײזן דורכצולויפן איר וועג אַרום דער ערד אין 94 שעהי | = אין 16-טן יאָרהונדערט האָט. אין דער שטאָט טויערן (טאָרן) געלעבּט א גלח ניקאָליי קאָפּערניק - פון הויכן טורם פון זיין קלויסטער האָט ער געפאָרשט דעם הימלי ער האָט זיך בּאַנוצט מיט-גאָר איינפאַכע אינסטרו-.
- הי
מענטן, ווייל קיין בּעסערע זיינען דעמאָלט ניט געווען- װוען ער האָט פאַרגליכן די גרייס פון דער זון מיט דער גרייס פוּן דער ערד און דעם אָפּשטאַנד. װאָס טיילט זיי אָפּי איז ער געקומען צו דעט גרויסן געדאַנקי אַז אין דער אמתן דרײט ויך גאָר די ערד אַרום דער זון. און ניט די זון אַרום דער ערדי אַלאַנגע צייט האָט ער ניט געקענט פּועלן בּיי זיך צו בּאַקענען די װועלט מיט זיין נייעם קוק אויף דער ערד. ער האָט ניט געספקט. אַז ער איז גערעכט. זיינע געדאַנקען זיינען געװוען א רעזולטאַט פון לאַנגיאָריגע. אױספאָרשונגען און אויסרעכענונגען. ער אָבּער האָט געוואוסטי אַז זיין לערע איז מבַטל דעם פריהערדיגן קוק אויף דער וועלט און דערמיט װעט ער אַרײנ- בּריינגען אין כּעס די אָנגעזעהענסטע מענשן פון זיין צייטי דערהויפּט די איבּעריגע גייסטליכע: קאָפּערניקס װערק איז אַרױס פון דרוק מיט עטליכע שעה פאַר זיין טויט. אין 1813 יאָר. דער בּוך איז געווען אָנגעשריבּן אויף דער לאַטײינישער שפּראַך: אויף וועלכער עס האָבּן אַמאָל געשריבּן אַלע געלערנטע. און פאַר פּשוטע מענשןי װאָס האָבּן די שפּראַך נישט געקענט, איז קאָפּערניקס לערע געבּליבּן אַ לאַנגע צייט אינגאַנצן אומבּאַוואוסט.
דער איטאַליענישער אַסטראָנאָם פּראָפּעטאָר גאַלילעאָ גאַלילײ האָט זיך איינער פון די ערשטע בּאַקענט מיט קאָפּערניקס שיטה. און האָט זיך זעהר בּאַגײסטערט מיט איר. ער האָט אויסגעקלערט דעם טעלעסקאָפֿי אַ אינסטרו" מענט מיט גלעזער' װעלכע דערנעהענטערן און פאַרגרעסערן די װייטסטע שטערן. פאָרשנדיג דעם הימל מיט אָט דעם וואונדערליכן אינסטרומענט. האָט זיך גאַלילײ נאָכמער איבּערצייגט. אַז קאָפּערניק איז גערעכט און מיט אַ גרויסער בּאַגײסטערונג האָט ער פאַרשפּרײט זיין לערע צװישן די אייגענע תּלמידים. דאָס האָט אַרײנגעבּראַכט אין כּעס די איטאַליענישע גייסטליכע און זי האָבּן שטאַרק גערודפט גאַלילײיען נאָך אַ לאַנגן געראַנגלי ווען גאַלילײ איז שוין געווען אין די עלטערע יאָרן. האָבּן זי אים גענויט. ער זאָל שטייענדיג אויף די קני שװוערן אַז זיין שיטה איז אַ טעות. ווייניג ידיעות איז געבּליבּן וועגן נאַלילײיס לעבּן. אָבּער מען דערציילט אַ לעגענדע. װאָס קלינגט װי אַן אמת: נאָכדעםי װוי מען האָט אים גענויט זיך אָפּצװאָגן פון זיין שיטה און מען האָט אים אויפגעהערט צו פּייניגף האָט ער מוטיג אויסגעשריעך זיך ווענדנדיג צו זיינע פּייניגער: , און פונדעסטוועגן דרייט זי זיך פאָרט!" פאַרן טויט איז דער גרויסער זעהער בּלינד געװאָרן; ער איז געשטאָרבּן אין 1649 יאָר. זיינע שונאים. די פאַרבּלענדטע גייסטליכע, האָבּן פאַרװערטי מען זאָל אים אָפּגעבּן דעם לעצטן כּבוד: זיי האָבּן ניט דערלאָזן. מען זאָל אים מקבּר זיין אויפן בּית דעולם, וואוּ זיינע נאָהענטע קרובים זיינען געלעגן: |
1 (צ -יחיח---ש,
קאָפּערניקס לערע האָט נאָך ווייטער אַנטװיקלט יאָהאַן קעפּלער פון דייטשלאַנד. װאָס איז געשטאָרבּן אין 1680 יאָר אויפן 29 יאָר פון זיין לעבּן זיינע פּאָרשונגען האָבּן בּאַשטעטיגט. אַז די ערד דרייט זיך אַרום דער זון ער האָט זיך אָבּער איבּערצייגט. אַז די ערד האָט ניט אַלעמאָל דעמזעלבּיגן אֶפּי שטאַנד פון דער זון דאָס האָט אים אַרױפגעבּראַכט אויפן געדאַנקי אַז דער וועג. אויף וועלכן די ערד בּאַװעגט זיך אַרום דער זון. איז ניט קיין רינג. נאָר אַן עליפס. אויבּ איר. ווילט בּאַקומען אַן עליפסי דאַרפט איר אים צייכנען אַזױ: אין טיש אָדער אין אַ קאַרטאָן שטעכט אַרײן צוויי נאָדלען ניט צו נאָהנט איינע פון דער אַנדערערי כאַפּט זיי אַרום לייז מיט אַ פאָדים. ציהט אָן דעם פּאָדים | מיט א בּלײַער און פירט דעם בּלייער אַרום און אַרום' װעט איר בּאַקומען אַ פיגורי װאָס הייסט עליפס. דאָס איז אַ מין אויסגעצויגענער רינגי די צװײ פּינטלעך. אין וועלכע די נאָדלען זיינען געשטאַנען הייסן בּרענפּינטלאַך אָדער פאָקוסן. די זון געפינט זיך אין איינעם פון די פאָקוסן. די ערד בּאַװעגט זיך אויף אַ עַליפּסִי - |
{ = שריה
פיגור 1. עליפּס און פּאַראַבּאַלע
יעדער. עליפס האָט צוויי דורכשניטן: אַ לענגערף װאָס פאַראייניגט צוויי פּינטלעך פונם עליפס און גייט אַדורך דורך בּיידע פאָקוסן. און א קלענערן. װאָס פאַראייניגט אויך צוויי אַנטקעגנדיגע פּינטלעך פונם עליפס און גייט אַדורך דורכן מיטן פון יענעם דיאַמעטער: יעטווידע ליניעי וועלכע פאַראייניגט איינעם פוּן די פאָקוסן מיט אַ פּינטל פונם עליפסי הייסט װעקטאָר. װאָס נעהנטער די פאָקוסן זיינען איינער צו דעם אַנדערן אַלצמער איז דער עליפס עהנליך צו א רינג. און פּאַרקערט --- װאָס ווייטער זיי זיינען איינער פון דעם אַנדערף אַלץ מער איז דער עליפס אויסגעצויגן. דער עליפס אויף וועלכן די ערד בּאַװעגט זיךי איז. זעהר עהנליך צו אַ רינג. מחמת די פאָקוסן זיינען נאָהענט איינער צום אַנדערן-. אי יאַנואַר איז די ערד נעהנטער צו דער זון (דער פּינטל פון דעם עליפס פון: איר װעג ליגט דעמאָלט אַמנאָהנטסטן צום פאָקוסי דיה. צו דער זון): און אין יוני פאַרקערט; איז די. ערד אַמװײטסטן פון דער זון' יי
*{. א =
קעפּלער האָט חוץ דעם בּאַװיזן. אַז ניט נאָר דער וועג פון דער ערדי
נייערט אויך די װעגן פון אַלע איבּעריגע װעלטקערפּער. װאָס דרייען זיך אַרום דער זון און הייסן פּלאַנעטן זיינען עליפסן. ער האָט אויך בּאַװיזן אַז. די געשווינטקייט. מיט וועלכער אַ װעלטקערפּער בּאַװעגט זיך אַרום דער זון הענגט אָפּ פון זיין אָפּשטאַנד פון דער זון. װאָס נעהנטער א קערפּער איז צו דער זון. אַלץ געשװינטער איז זיין בּאַװועגונג און פּאַרקערט.
אַזױ האָט די װיסנשאַפט אַריבּערגעטראָגן דעם צענטער פון דער װעלט פון ערד אויף דער זון- אָבּער די נייע װיסנשאַפּט בּלייבּט נישט שטיין אויף | איר וועג פון זוכן און פאָרשן? איר לערע איז נישט קיין פאַרגליווערטעי האָט אַריבּערגעטראָגן דעם צענטר אויף דער זוןי אָבּער זי זוכט נאָך וייטערע און גרעסערע צענטערסי . | | דער טעלעסקאָפּי | (זעה בּילד פאַרן טעקסט) |
די אַסטראָנאָמען פאָרשן דעם הימל מיט אַן אינסטרומענט. װאָס הייסט טעלעסקאָפּ. מעגליך. אייך איזן שוין אויסגעקומען צו זעהן אַ קליינעם טעלעסקאָפּי אַ בּינאָקל האָט איר דאָך געוויס געזעהן; א בּינאָקל בּאַשטײט פון צוויי קליינע רערן; אין יעדער רער בּאַמערקט איר צװיי גלעזער: דער אָבּיעקטיװוי וועלכער איז צוגעקערט צו דעם בּילד. אויף וועלכן איר קוקטי און דער אָקולאַר. די גלאָז. צו ועלכער איר לייגט צוּ אייער אויג. דער גינאָקל דערנעהנטערט. אָבּער ניט אויף אַ גרויסן מהלך. גאָר אַנדערש איז דער טעלעסקאָפּ. ער דערנעהנטערט אונז שטערןי װאָס זיינען הונדערטער טויזנטער װיאָרסט אָדער קילאָמעטער און נאָך ווייטער פון אונז. דאָס איז אַ זעהר לאַנגע רער. אין וועלכער עס זיינען אַריינגעשטעלט אייניגע גלעזער- די גלאָזי װאָס מען טוט צוקערן צום שטערן. איז דער אָבּיעקטיוו. די קלענערע גלאָזי דורך וועלכע מען קוקט. איז דער אָקולאַר. אַ קליינעם טעלעסקאָפּ קען מען האַלטן אין דער האַנט. אָבּער די גרויסע אַסטראָנאָמישע טעלעסקאָפּן שטעלט מען אַװעק אויף אַ פעסטן נעשטעלי זי זאָלן זיך ניט טרייסלען און מען זאָל זי" קענען בּאַװעגן און דרייען אין אַלע ריכטונגען. אַרומדרײענדיג דעם טעלעסקאָפּ בּאַגלײט דער אַסטראָנאָס מיט די אוגן אַ שטערן. װאָס בּאַװעגט זיך אויפן הימל. װער עס האָט ערפונדן דעם טעלעסקאָפי איז שווער צו זאָגן. די האָלענדער האָבּן שוין פאַרצייטן געהאַט אַ שםי אַז זיי האָבּן געקענט קונציג שלייפן גלעזער. מען דערציילט. אַז אַ שלייפערס קינדער האָבּן זיך געשפּילט מיט / געשליפענע גלעזער. און האָבּן. קוקנדיג דורך עטליכע גלעזער צװאַמען בּאַד. מערקט אַ וואונדערליכע ווירקונג פון די גלעזער: זי דערנעהנטערן וייטע
געגענשטאַנדען. די קינדער האָבּן אויפמערקזאַם געמאַכט אויף דעם זײיער פאָטער. און ער האָט צוזאַמענגעשטעלט דעם ערשטן טעלעסקאָפּי דאָס איז אַ לעגענדע. אָבּער איין זאַך איז געוויס בּאַוואוסט: די ווירקונג פון די גלעזער האָט דער ערשטער אױסגעפּרובט גאַלילײ? און ער האָט צונויפגעשטעלט דעם ערשטן טעלעסקאָפּי דורכן טעלעסקאָפּ האָט מען דערזעהן אפולע נייע שטערן: ! דאָרטן, וואו מיט אַ ניט בּאַװאָפּנטן אויג האָט מען געזעהן נאָר איין שטערן! האָט מען דורכן טעלעסקאָפּ דערזעהן גאַנצע גרופּעס שטערן- עס האָט זיך אויך אַרױסגעװיזן אַז דער מילכוועגי דיה. די בּרייטע בּלייכע פּאַסן. װאָס ציהען זיך איבּערן הימל אין אַ פינסטערער נאַכט. זיינען אויך אַ געזעמל פון טויזנטער שטערן. וועלכע געפינען זיך אַזױ ווייט פון אונזי אַז זי גיסן זיך צוזאַמען פאַר אונזערע אויגן אין אַ בּלייכן פּאַס. | = דער טעלעסקאָפּ האָט דורכגעבּראָכן דעם פעסטן הימלגעװעלבּ. אין וועלכן | מען האָט אַזױ שטאַרק געגלויבּט בּיז קאָפּערניקן. און דער , פאַרמאכטער" הימל איז אָפן געװאָרן. דער טעלעסקאָפּ האָט נאָך דייטליכער בּאַװיזן דעם מענשן! וי טיף: גרויס און אונענדליך דער װעלטרוים איזי און װי אונצייליג עס זיינען די װעלטקערפּער. װאָס טראָגן זיך אַרום אין אים. אין װאָס זשע בּאַשטײט דער שכל פונם טעלעסקאָפּ! אין אָפּטישע גע- שעפטן פאַרקויפט מען געשליפענע גלעזער. װאָס האָבּן די פֿאָרם פון לינזן, זי זיינען פון בּיידע זייטן געקרימט. אױסגעבּויגן. ווען מען האַלט אַזאַ גלאָז קעגן דער זוֹן. גֵייען די שטראַלן אַדורך דורך דער לינז און קלייבּן זיך צונויף אין איין פּינטל. אין וועלכן מען קען אָנצינדן אַ שװעבּעלע. דער פּינטל. וואו עס קלייבּן זיך צונויף די שטראַלן הייסט בּרענפּונקט אָדער פאָקוס: ער געפינט זיך אויף א בּאַשטימטן אָפּשטאַנד פון גלאָז. ווען מען זאָל אין פאָקוס!האַלטן אַ בּויגן
ווייסע פּאַפּיר. װעט זיך אויפן פּאַפּיר בּאַװײיזן אַ קליינער ליכטיגער קיילעכדיגער -
פלעק -- דער אָפּבּילד פון דער זון- ווען מען גיט אַ רוק דעם פּאַפּיר נעהענטער צום גלאָז אָדער וייטער פון אים. פאַרלירט זיך דער אָפּבּילד. די לינז האָט נאָר איין פאָקוס און ער ליגט אויף אַ בּאַשטימטן אָרט. דאָס איז דער פאָקוס- אָפּשטאַנד. אויף דעמזעלבּיגן אופן קענען מיר אויך בּאַקומען אַן.אָפּבּילד פון דער לבנהי פון אַ ליכט. אַ לאָמפּי אין די לעצטע צוויי פּרובן (מיט אַ ליכט און אַ לאָמפּ) װעלן מיר זיך איבּערצייגן. אַז דער אָפּבּילד קומט אַרױס אַ פאַר- קערטערי דער אױבּן אויף אונטן און פאַרקערטי
ווען מען קוקט זיך איין דורך דערזעלבּיגער לינז אויף אַ קליינעם און נאָהענטן געגנשטאַנד, ווייזט זיך אַרױס, אַז ער פֿאַרגרעסערט דעם געגנשטאַנד און מאַכט אים דייטליכער. די לינז האָט אַלזאָ אַ צוייאיגע מעלה: פון אַ
28 8 --
ווייטן געגענשטאַנד גיט ער אַ נאָהענטן אָבּער אַ קליינעם אָפּבּילד; אַ נאָהענטן . און אַ קליינעם געגנשטאַנד פאַרגרעסערט ער די דאָזיגע אייגנשאַפט האָט אויסגענוצט דער ערפינדער פון טעלעסקאָפּי ער האָט צוזאַמענגעשטעלט אי איין לאַנגער ראָר צוויי לינזן די ערשטע גלאָז גיט אַ נאָהענטן אָבּער אַ קליינעם אָפּבּילד פון אַ ווייטער זאַך. און דער אָפּבּילד בּאַקומט זיך אין איר פאָקוס. די צווייטע גלאָז איז. אַריינגעשטעלט אין רער ניט ווייט פונם פאָקוס- ווען מען קוקט דורך דער גלאָז.. זעהט מען דעם פאַרגרעסערטן אָפּבּילד פון דעם בּילד אין דעם פאָקוס. און אַזױ זעהן מיר דעם ווייטן געגנשטאַנד אי נאָהענט. אי פאַרגרעסערט. די ערשטע גלאָז איז דער אָבּיעקטיוו. דיהי די זאַכגלאָז. זי איז גרעסער פאַר דער צווייטער. וועלכע הייסט אָקולאַר; צו איר לייגט מען צו די אויג. אין אַסטראַנאָמישע טעלעסקאָפּן איז דער אָפּבּילד אַ פאַרקערטער: דער אױיבּן איז אונטן. און פאַרקערטי די לינקע זייט קומט אַרױס רעכטס און די רעכטע -- לינקסי . | | 22 = | די טעלעסקאָפּן װערן אַלץ מער פאַרפולקומט. די אָבּיעקטיוון שטאַרק פאַרגרעסערט און דורכדעם פאַרגרעסערט זיך אויך דער אָפּבּילד פון שטערןי אָבּער דערבּיי פאַרלירט ער אין זיין דייטליכקייט. דעריבּער שטייט פאַר דער װיסנשאַפט די אויפגאַבּע אַזױ פאַרפולקומען דעם טעלעסקאָפּי אַז דער אָפּבּילד | זאָל זיין גענוג גרויס און פאַראיינס גענוג דייטליךי . |
די אַסטראָנאָמען האָבּן זיך אויסגעלערנט צו פאָטאָגראַפירן די שטערן: בּאַנוצנדיג דעם טעלעסקאָפּי ניטווייט פון פאָקוס ווערט אַרײינגעשטעלט א פאַ- טאָגראַפישע פּלאַטע- די ווייטסטע און די טונקלסטע שטערן לאָזן שפּורן אויף אַזאַ פּלאַטע-. עס זיינען נאָך פאַרהאַן טעלעסקאָפּן. אין וועלכע מען שטעלט אַרײין ניט אַ. לינז אין אָבּיעקטיוו. נאָר אַן איינגעפאַלענעם (קאָנקאַװן) שפּיגל. = ווען די שטראַלן פון אַ ווייטן שטערן פאַלן אויף אַזאַ שפּיגל. װאַרפן זיי זיך אָפּ צוריק און קלייבּן זיך צונויף אין אַ בּאַשטימטן פּינטלי װאָס הייסט אויך פאָקוס פונם. שפּיגל. דער אָפּבּילד בּאַקומט זיך דאָרטן זעהר אַ דייטליכער, דער אַקוליאַר פון דעם שפּיגל -טעלעסקאָפּ איז אויך אַ לינז. װאָס פאַרגרעסערט דעם אָפּבּילד פון שטער. די שפּיגל -טעלעסקאָפּן איז אָבּער זעהר שווער צו בֹּאַי נוצ. כֹּדי צו זעהן דעם שטערף מוז זיך דער אַסטראָנאָס שטעלן צװישן שטערן און שפּיגל. און אַ טייל שטראַלן פאַרשטעלן מיטן קאָפּ: חוצדעם פאַר- נעמט ער דערבּיי אַן אומבּאַקװעמע לאַגע-. די זייט פון רער. װאו דער שפּיגל איז. מוז זיין צוגעקערט אויף אונטן און דִי זייַט. וואו דער אַקולאַר געפינט זיך. איז. צוגעקערט אויף אויבּן. כּדי די שטראַלן זאָלן קענען אַריַנגײן. אין טעלעסקאָפּי דער אַסטראָנֵאָם מוז זיך אויך אױיפֿהייבּן, ער זאָל קענען זעהן.
4 == די שפּיגלען קענען נוצן נאָר אַ קורצע צייט. זי װערן מוטנע. אוּן מען מוז זי פאַרבּייטן מיט אַנדערעי
מיט די מערקווירדיגסטע שפּיגלטעלעסקאפן האָבן-זיך די ערשטע באַנוצט די גרויסע אַסטראָנאָמען װיליאַם און דזשאָן הערשעל אין ענגלאַנד. װיליאַם הערשעלס ריזיגער טעלעסקאָפּ איז פאַרטיג געװאָרן אין 1781 יאָר. די רער פון דעם טעלעסקאָפּ האָט פאַרנומען כּמעט 14 אַרשין אין דער לענג און 192 אַרשין אין דער בּרייט. נאָך הערשעלס אויסרעכענונג האָט דער טעלעסקאָפּ / געדאַרפט פאַרגרעסערן אין 6000 מאָל. זיין זון דזשאָן הערשעל האָט בּאַנוצט א קלענערן טעלעסקאָפּי זיין רער האָט פאַרנומען 9 אַרשין אין דער לענגי בּיידע גרויסע אַסטראָנאָמען האָבּן געמאַכט מיט זייערע אינסטרומענטן מער- קווירדיגע ערפינדונגען: זיי האָבּן דערזעהן אַפולע נייע שטערן וועגן וועלכע מען האָט פריער גאָרניט געוואוסט. זי האָבּן זיך אויך נעהענטער בּאַקענט מיט דער נאַטור פון די בּאַוואוסטע שטערןי יי
דזשאָן הערשעל האָט 4 יאָר (פון 1384 בּיז 1838) געפאָרשט דעם דרומדיגן הימל אין קאַפּשטאַט (אַפּריקע)- זייערע אױספאָרשונגען האָבּן נאָכאַמאָל בּאַי שטעטיגט דעם געדאַנק וועגן דער אומענדליכקייט פון דעם אַלװעלטליכן רוים, וועגן דער אומצייליגער צאָל שטערן. וועלכע טראָגן זיך אין אים אַרום.
די גרויסע אַסטראָנאָמישע טעלעסקאָפּן נייטיגן זיך אין בּאַזונדערע גע- בּייען. מען זאָל זיך קענען בּאַנוצן מיט זייי צו דעם ציל װערן אױסגעבּויט בּאַזונדערע הייזערי ועלכע הייסן אָבּסערװאַטאָריעס. מיט בּרייטע טורעמס, װאָס האָבּן די פאָרם פון אַ קופּל. אַן אָבּסערװאַטאָריע בּויט מען אויס אויף אַ הויכן אָרט. קיין זאַך זאָל ניט פאַרשטעלן דעם האָריזאָנט. ווייט פון גרויסע שטעט מיט זייער גערויש און טומל. דאָרט. װאו די ערד און די הייזער טרייסלען זיך שטענדיג פון די טויזנטער רעדערי װאָס פאָרן פאַרבּיי. קען מען ניט איינשטעלן אַ טעלעסקאָפּי אין דער אָבּסערװאַטאָריע איז אַלצדינג אַזױ איינגעאָרדנט. דער טעלעסקאָפּ און אפילו דער גאַנצער קופּל זאָלן זיך קענען דרייען אַרום און אַרום- אָבּסערװאַטאָריעס מיט װעלטבּאַרימטע טעלעסקאָפּן געפינען זיך אין פּולקאָװע לעבּן פּעטערבּורגי אין פּאָטסדאַם לעבּן בּערלין. אין גרינוויטש לעבּן לאָנדאָן און נאָך אין זעהר אפולע ערטערי טעלעסקאָפּן מיט די גרעסטע גלעזער געפינען זיך אין אַמעריקע -
די לופט, איר געדיכטקייט און בּאַװעגונג. שטערט דעם + אַסטראָנאָם אין זיין פּאָרשונג. אינדערהייך אָבּער איז די לופט שיטערער און ריינער און דעריבּער מאַכט מען אָבּסערװאַטאָריעס אויף זעהר הויכע בּערג. אין אײיראָפּע איז דער העכסטער בּאַרג מאָנבּלאַן אין די שווייצערישע אַלפּן ער הײַבּט זִיך אויף מער
= 10 --
וי אויף 4 װיאָרסט אינדערהייך. אויף זיינע אייזיגע שפּיצן הויזן זומער און ווינטער שניישטורמס. דאָס אַרופגײן אויף אַזאַ בּאַרג איז פאַרבּונדן מיט דער גרעסטער געפאַר פאַרן לעבּן. - דאָס האָט אָבּער ניט אָפּגעשטעלט דעם 20-יאָריגן אַסטראָנאָםס זשאַנסען פון פּראַנקרייך זיך אויפצוהויבּן אין 1890 יאָר אויפן. מאָנבּלאַן. מיט די גרעסטע שועריקייטן האָט מען אַרױפּגעשלעפּט אויפן בּאַרג | = דעם בּוימאַטעריאַל פאַר דער אָבּסערװאַטאָריע און די נייטיגע אינסטרומענטן. דער אָנהײבּ איז געווען זעהר אַ שווערער: אַ שניישטורם האָט אויף עטליכע טעג אָפּגעשניטן זשאַנסענען און זיינע מוטיגע בּאַגלײטער פון דער איבּעריגער וועלטי 9 טעג זיינען זי געזעסן אָהן שפּייזי אָבּער דאָס האָט זיי ניט אָפּגע- שטעלט. און אויף די אייבּיגע שנייען פון מאָנבלאַן האָט מען אױסגעבּויט אַן אָבּסערװאַטאָריע: אומערמידליכע אַסטראָנאָמען פאָרשן ;פון דאָרטן דעם הימל מיט זייערע טעלעסקאָפּן. מען האָט אױסגעבּויט אָבּסערװאַטאָריעס אפילו אויף וואולקאַנען: אויף בּערגי װאָס שפּייען פייער: אויפן ועזובי און אויף דער עטנע אין איטאַליע: |
דער שטערנהימל אין אַ ניטװאָלקנדיגער נאַכט.
שוין פאַרצײטן, ווען אונזערע אורעלטערזיידעס האָבּן געלעבּט. האָבּן
זיך מענשן אינטערעסירט מיט די שטערן אויפן הימלי נאָך מערי זי האָבּן זיך געבּוקט פאַר דער זי דער לבנהי די שטערן כּדי צו דער ריכטיגער צייט מקבּל פּנים זיין דעם געטליכן שטערן און תּפלה טאָן צו אים. פלעגן זיי פאָרשן דעם הימל. בּאַמערקן. ווען אַ שטערן גייט אויף און גייט אונטער. זיי פלעגן זיך מיען אויסצורעכענען אפריהער. ווען דער אָדער יענער שטערן דאַרף זיך בּאַװײזן. ס'איז צו בּאַװאונדערןי וועלכע פּינקטליכע בּאַאָבּאַכטונגען און אויס- רעכענונגען די אַלטע שטערנזעהער פלעגן מאַכן. גרויסע שטערנזעהער זיינען געווען די כּוהנים פון בּבל און מצרים. דאָס איז געווען אין גאָר אַלטע צייטן. שפּעטער. ווען די מענשן האָבּן שוין אויפגעהערט צו פאַרגעטערן די שטערןי האָבּן זי אָבּער געגלויבּטי אַז צװישן די שטערן און דער ערד איז דאָ אַ סודותדיגע פאַרבּינדונג און אַז מען קען אויפן הימל זעהן פאָראויסי װאָס עס דאַרף פֿאָרקומען אויף דער ערדי די שטערנזעהער פון יענע צייטן האָבּן זיך בּאַמיט צו טרעפן דעם גורל פון אַ מענשן אָדער פון אַ לאַנדי פאָרשנדיג די שטערן: די חכמה האָט געהייסן אַסטראָלאָגיע: און די שטערנזעהער אַסטראָ- לאָגן- די אַסטראָלאָגן האָבּן אויך געמאַכט אינטערעסאַנטע און וויכטיגע אויס- פאָרשונגען פונם שטערנהימל. די מענשן האָבּן זיך אָבּער אַלץ מער אַנטװיקלט און זיי האָבּן אויפגעהערט צו גלױיבּן. אַז די שטערן קענען פאָראױסזאָגן. װאָס
עס װעט זיך טרעפן אויף דער ערדי און אױבּ די מענשן הערן ניט אויף צו פאָרשן דעם הימל אויך אין אונזער צייט (פאַרקערט זיי פּאָרשן נאָך מיט דער גרעסטער מיה און מוט)! ערקלערט זיך דאָס דערמיט. װאָס דער מענשליכער שכל וויל פאַרשטיין און בּאַנעמען אַלצדינג, װאָס עס טוט זיך אין דער וועלט. די ליבּע צו װיסן און צו פאַרשטיין טרײיבּט דעם מענשן צו פאָרשן.
שוין די פאַרצייטיגע שטערנזעהער האָבּן בּאַמערקט אויפן הימל אַן אוג- טערשייד צװישן שטערן. װאָס בּייטן ניט זייער אָרט |צואַנאַנדער (אונזער אויג דוכט זיך. אַז בּאַװעגן בּאַװעגן זיך ניט זייי נאָר דער גאַנצער געװעלב, אין װעלכן זי זיינען אַרײינגעשטעלט) און אַזױנע שטערן. װאָס בּאַװעגן זיך צוישן די איבּעריגעי װאַנדערן בּלאָנזשען אויפן הימלגעװעלב- די ערשטע
שטערן האָבּן אַן אומרוהיגן. פונקלענדיגן שיין; די צווייטעי די בּלאָנזשענדיגע. -
לייכטן מיט אַ רואיגן. ווייכן און גלייכן שיין. דער טעלעסקאָפּ בּאַשטעטיגט דעם אונטערשייד צװישן די צוויי מינים שטערן. די ערשטעי װאָס זי רופט מען אָן (ניט אינגאַנצן ריכטיג)) אומבּאַװעגליכע אָדער פיקסירטע שטערן. זיינען לוט די אױיספאָרשונגען פון די אַסטראָנאָמען זונען. װאָס זיינען אַזױ דערווייטערט פון אונזי אַז זיי ווייזן זיך אונז אויסי װי קליינע ליכטיגע פּינטלעך. אפילו דורכן טעלעסקאָפּ קענען מיר ניט בּאַמערקן די בּאַװעגונג פון אָט די ווייטע זונען. און דעריבּער דוכט זיך אונז אויסי אַז זיי זיינען אומבּאַװועגליך.
דער צווייטער מין. די שטערן. װאָס װאַנדערן. הייסן פּלאַנעטן. װאָס בּאַטײט בּונשטעבּליך , בּלאָנזשעדיגע אָדער װאַנדערשטערן" דאָס זיינען וועלט- קערפּערי װאָס זיינען קלענער פון דער זון און זיינען נעהענטער צו אונז' וי די אומבּאַװעגליכע שטערן-זונען- די פּלאַנעטן זיינען פינסטערע וועלט- - קערפּער. װאָס האָבּן ניט קיין אייגענעם שיין. זיי שיינען נאָר. מחמת די זון בּאַלײכט זיי. די לבנה און די ערד זיינען אויך פּלאַנעטן װען מיר װאָלטן געהאַט די מיגליכקייט צו קוקן אויף דער ערד פון דער לבנה אָדער פון אַן אַנדער פּלאַנעט. װאָלט זי אויך לייכטן. װי אונז לייכטן די לבנה און די שטערן. אַלע פּלאַנעטן דרייען זיך אַרום דער זון. און זייערע װעגן זיינען עליפסן. אייניגע גרויסע פּלאַנעטן האָבּן איינעם אָדער עטליכע בּאַגלײטער. דאָס זיינען קלענערע פּלאַנעטן. וועלכע דרייען זיך אין דערזעלבּיגער צייט אַרום די גרויסע, װי די לבנה דהיינו דרייט זיך אַרום דער ערד. עטליכע פּלאַנעטן זיינען נעהענטער צו דער זוף װי די ערדי אַנדערע -- װייטער: די װעגן פון די ערשטע זיינען קלענערע עליפסן. די װעגן פון די צװייטע -- גרעסערע עליפסן איידער דער װעג אָדער די אָ רבּיטע פון דער ערדי די װעגן שניידן זיך ניט. און די פּלאַנעטן שטערן כּמעט ניט איינע די אַנדערע
-- ֵן --
אין . זייער אומאויפהערליכן לויף אַרום דער זון. ווייל אַלע וועגן געפינען זיך אין. אייןן פליין. כּמעט אַנטקעגן דעם עקװאַטאָר פון דער זון: מאָלט אָן אויף אַ בּלאַט אינמיטןאַ קליינעם קייקעלע. די זון. און אַרום אים עטליכע קאָנצענטרישע עליפסן. װעט איר פאַר זיך האָבּן דעם פּלאַן װי עס בּאַװעגן זיך די פּלאַנעטן | די אסטראָנאָמען ווייסן דערװייל אַכט גרויסע פּלאַנעטף ניט רע"
כענענדיג זייערע בּאַגלײטער. און פון עטליכע הונדערט קליינע פּלאַנעטן װאָס מען זעהט זיי נאָר דוֹרכן טעלעסקאָפּ. די אַכט פּלאַנעטן זיינען: מערקור. ווענוס, די ערדי מאַרס (מאַדים)! יופּיטער. סאַטורן. אוראַן. נעפּטון. די ווענוס קענט איר לייכט בּאַמערקן אויפן הימל אין פרילינג; דאָס איז איינער פון די ליכטיגסטע שטערן: ער בּאַװײזט זיך אין מערב גלייך נאָכן זונאונטערגאַנג און מען זעהט אים אין מזרח פאַרן זונאויפגאַנג. דערפאַר הייסט ער נאָך אַנדערש אָוונטשטערן און מאָרגנשטערן:
! די זון און די פּלאַנעטן בּילדן צוזאַמען די זונסיסטעם. די צאָל
אומבּאַװעגליכע שטערן איז זעהר גרויס. אייניגע פינקלען איינזאַם אויפן הימל, אַנדערע - שטייען. װי עס ווייזט אונז אויס. איינע לעבּן די אַנדערע: אַזױנע גרופּעס אָדער געזעמלען פון שטערן רופט מען אָן ג ע ש ט ע ר ן פּרובט אין געדאַנקען פאַראייניגן די איינצעלנע שטערן פון אַ געשטערן מיט גראָדע ליניעס און איר װעט בּאַקומען פאַרשײדענע פיגורן. די מענשליכע פאַנטאַזיע פּאַר- גלייכט די פיגורן צװישן זיי מיט פאַרשיידענע געמעלן איר האָט אפשר געהערט די נעמען פון אַזעלכע געשטערן: װאָגי לייבּ, צווילינג, ראַק. װאַסער- גיסער און אַנד. האָט קיין עַגֹמַת נֶפֶשׁ ניט. אויבּ בּיינאַכט װעט איר אוּיפן הימל ניט דערזעהן די דערמאָנטע בּילדער' די געשטערן זיינען דאָ אויפן הימלי אָבּער די ענליכקייט זייערע מיט די אָנגערופענע געגנשטאַנדן איז אַ ספקי איין געשטערן װעט איר אַליין גרינג געפינען אויפן צפונדיגן טייל פון הימל. ער / בּאַשטײט פון זיבּן שטערן 4 בילדן אַ פירעק מיט אומגלייכע זײטן; פון דעם אױיבּערשטן שטערן גייען אָפּ דריי שטערן אויף לינקסי װי אַ בּויגן דאָס איז דער געשטערן , גרויסער בּער"- איצט שטעלט זיך פאָרי אַז איר פירט אַ גראָדע ליניע פון דעם אױיבּערשטן רעכטן שטערן פונם פירעק אַרופצו װעט איר דעמאָלט געפינען אַ ליכטיגן שטערן און דאָס איז דער פּאָלאַרער שטערן. אױבּ איר װעט זיך אוֹיפמערקזאַם צוקוקן װעט איר בּאַמערקן אַז ער. איז דער לעצטער שטערן אינם בּויגן פון אַ געשטערן. וועלכער איז זעהר ענליך צום גרויסן בּער און הייסט דעריבּער קליינער בּער- - אין קליינעם בּער איזי דער סדר אַ פאַרקערטער: דער פירעק איז לינקס און. דער בּויגן רעכטס. מען -דאַרף. האָבּן א רייכע פאַנטאַזיע צו זעהן אין בּיידע געשטערנס אַ בּערי-
-- 1418
| = דער פאָלאַרשטערן בּייט כּמעט גאָרניט זיַן אָרט אויפן הימלי דערפאַר קען ער דינען פאַר א וועגווייזער אין אַ ניטװאָלקנדיגער נאַכט. דער פאָלאַרער שטערן איז אין צפון. װען מען שטעלט זיך מיטן פּנים צו אים' קומט אויס הינטן דרוםי רעכטס -- מזרח. לינקס -- מערב. : |
9
א
:
פיגור 2. דער גרויסער בּער, דער קליינער בּער און דער פּאָלאַרער שטערן
דער פאָלאַרשטערן קען זיין א וועגװייזער נאָך אין אַן אַנדער זין: ער פאַרנעמט אַזאַ אָרט אויפן הימל. אַז אויבּ מיר װאָלטן זיך געקענט שטעלן אוים צפונדיגן פאָלוס פון דער ערד. װאָלטן מיר געהאַט דעם פאָלאַרשטערן הויך
= 14 --
| אויפן הימלי גראָד איבּערן קאָפּ אָדער אין זעניט. װימען דריקט זיך נאָך אַנדערש אויס. װען מיר זאָלן זיך אויפן פאָלוס פּאָרשטעלן. אַז פון פאָלאַר- שטערן לאָזט זיך אַראָפּ אַ גראָדע ליניע אויף דער ערדי װעט זי הענגעך אַזױ גראָד. פּונקט װי אַ פאָדים. צו וועלכן מיר בּינדן צו אַ געוויכט. בּעת מען דערווייטערט זיך פון פאָלוס און מען פאָרשט אין דער ריכטונג צום עקװאַטאָר. פון דער ערד' בּאַמערקט מען שוין. אַז דער פאָלאַרשטערן שטייט ניט אינמיטן הימל גראָד איבּערן קאָפּי נאָר װערט אַלץ נידעריגער און נידעריגערי אַלץ נעהענטער און נעהענטער צום האָריזאָנט. אויבּ מיר זאָלן אין די געדאַנקען | פירן פון פאָלאַרשטערן אַ גראָדע ליניע צו דעם אָרט אויף דער ערדי אויף וועלכן מיר שטייען. ועט זי שוין ניט פאַלן גראָד. װערטיקאַל. װי אַ פאָדים מיט אַ געוויכט. נאָר זי װעט זיך נייגן צו דער ערדי און װאָס נעהענטער מיר . װעלן קומען צום עקװאַטאָר. אַלץ מער װעט זיך די ליניע, וועלכע מיר שטעלן זיך פאָר. נייגן צו דער ערד. אויפן עקװאַטאָר װעט זיך אונז דוכטן. אַז דער פאָלאַרער שטערן ליגט אויפן האָריזאָנט. און די ליניעי וועלכע מיר פירן דורך פון אים צוֹ אונזי װעט זיין אַ ליגעדיגע. + ווען מען גייט אַריבּער דעם עקװאַטאָר. און מֶען בּאַװועגט זיך ווייטער אין דער ריכטונג צום דרומדיגן פאָל. הערט מען שוין אינגאַנצן אויף צו זעהן דעם פאָלאַרן שטערןי. אויבּ מען זאָל דורכמאַכן דעם זעלביגן וועג פאַרקערטי ד. הי פון עקװאַטאָר - צום צפונדיגן פּאָלוס. װעט זיך דער פּאָלאַרשטערן הייבּן אַלץ העכער אויפן האָריזאָנט און די ליניע. וועלכע מיר שטעלן זיך פאָר צװישן שטערן און.דעם פּוּנקט פון דער ערד. ואו מיר זיינעןי װעט װערן אַלץ ווייניגער גענייגט צו דער ערד אַלץ ווייניגער שרעג. בּיז אויפן פּאָלוס גופא װעט זי פאַלן גראָד. וי אַ פּאָדים מיט אַ געוויכט. | : במילא איז קלאָר. אז פון דעם. צו דער פּאָלאַרשטערן איז הויך אָדער נידריג אויפן הימלי קענען מיר וויסן. װי ייט מיר זיינען פון פּאָלוס און פון דעם עקװאַטאָר. עס זיינען אפילו דאָ אינסטרומענטןי װאָס גיבּן די מיגלאַכ- קייט לויט דער הויך פון פּאָלאַרשטערן אויסצומעסטן, , אויפוויפיל גראַד אָדער קילאָמעטר מען איז דערווייטערט פון עקװאַטאָר און פון צפונדיגן פּאָלוסי : לאָמיר זיך װוידער אומקערן צו די איבּריגע שטערן- ניט אַלע שטערן פינקלען אויפן הימל מיט דער גלייכער קראַפּט. עס זיינען דא ליכטיגע או ליכטיגערע. נאָך דער ליכטיקייט פון די שטערן צעטיילן זיי די אַסטראָנאָמען אויף שטערן פון ערשטערי צווייטער. דריטער. פירטער גרייס און אַזױ ווייטערי מיגלאַך. אַז די שטערן פון דער ערשטער גרייס זיינען קלענער װי די שטערן - פון דער צווייטערי דריטער, און אפילן. פירטער אָדער, פינפטער. גרייס, אָבּער.
זֵיי י זיינען נעהענטער צו אונז. װי די שטערן פון דער צווייטער גרייס. און דערפאַר קומען זיי אויס ליכטיגערי . | מיגלאַך, אַז די אומבּאַװעגלאַכע. שטערן זיינען גרויסע זונען. אַן זי זיינען אויך צענטערס /פאַר גאַנצע סיסטעמען װי אונזער זון מיט אירע פּלאַ- נעטן. נאָכמער: עס קען זיין אַז די זון מיט איר גאַנצער סיסטעם איז נאָר אַ גליד פון נאָך אַ גרעסערער סיסטעם מיט אַ צענטערי אַרום וועלכן אונזער זון און נאָך אַ פולע אַנדערֶע זונען דרייען זיך מיט זייערע סיסטעמען. פאַר דער וויסענשאַפט עפנט זיך אַ וועג אָהן אַ סוף צו זוכן און צו פאָרשן.
די שװערקראַפט און די צענטריפוגאַלע קראַפט.
| = יעדער קערפּער. וועלכן מיר זאָלן אויפהייבּן אינדערעהייך און אָפּלאָזן. פאַלט אראָפּ אויף דער ערד. מיר זיינען אַזױ צוגעװיינט צו דער ערשיינונג, זי איז פאַר אונז אַזױ איינפאַך און װאָכעדיג. אַז מיר פרעגן זיך אפילו ניט, פאַר- װאָס דאָס געשעהט: דער גרויסער ענגלישער געלערנטער אייזיק ניוטאָן האָט אין 0 יאָר בּאַקענט די וועלט מיט זיינע גרויסע געדאַנקען מכח אט דער ערשיינונגי יעדער קערפּער פאַלט לוט ניוטאָנס שיטה אויף דער ערד. ווייל די ערד ציט אים צו צו זיך. דאָ װירקטי הייסט עסי די צוציאונגסקראַפּט אָדער די שװערקראַפט פון דער ערד. די דאָזיגע קראַפּט ווייזט זיך אַרױס אין פאַרשיידענע ערטער אויף דער ערד כמעט מיט איין אוֹן דערזעלבּער גרייס. פונקט װי די צוציאונגסקראַפּט פון דער ערד װאָלט זיך געפינען אינם סאמע מיטן אירן אינם צענטער, -
אַלע געגנשטאַנדן האַלטן זיך אויף דער ערדי ווייל זיי װערן צוגעצויגן פון איר. אויף וועלכן פּוּנקט פון דער ערד דער מענש זאָל זיך ניט געפינען. אומעטום װערט ער צוגעצויגן צום צענטער פון דער ערדי , אונטן" איז די זייטי װאָס איז נעהענטער צו דער ערדי צו איר צוציענדיגן צענטר. ,, אויבּן" אַיז די אַנטקעגנדיגע ריכטונג. די פיס זיינען ,,אונטןי אויף דער ערדי דער קאָפּ איז , אויבּן!! אין דער ריכטונג צום הימל. לאָמיר זיך פאָרשטעלן. אַז מיר שטייען אויפן צפונדיגן פּאָלוס. און אװאַנדער מענש שטייט אויפן דרומדיגן פּאָלוס; אין פאַרגלייך מיט אונז שטייט עֶר מיטן קאָפּ אַראָפי אויפאונטן. ער פילט זיך אָבּער פּונקט װי מיר: זיינע פיס שטייען אויך ויף דער ערדי נעהענטער צו איר צוציענדיגן צענטר, און דעם קאָפּ האַלט ער אינדערהויך' צום הימל. .
אויבּ מיר מיינען. אַז ער דאַרף אַראָפּפאַלן. ווייל ער שטייט דאָך מיטן. קאָפּ אראָפּי הייסט דאָס אָבּער פאַר אים. אַז ער װאָלט בּאַדארפט זיך אָפּרײסן. פון דער ערד און אויפהייבּן זיך אין דער לופטן. צום הימל. מיטן קאָפּ אַרױף-
== 16 --
באמת אָבּער איז עס אַן. אונמעגלאַכע זאַך. ווייל אויך אים ציט דאָך די ערד צו זיך. און אָפּרײסן זיך פון איר קען ער ניט. פּונקט אַזױ װי מיר קענען עס ניט. ער קען נאָר פאַלן צו דער ערד'י אויף װעלכער ער שטײט. אױף אזא אופן. זעהען מירי אַז עס אִיז ניטאָ קיין אַלגעמײנער ,, אױיבּן" און ,, אונטן אויף דער גאַנצער ערדי. יעדער. פונקט האָט. זיך זיין, אונטןי? און, זיין | , אויבּן"י - מיט דער שװערקראַפּט לאָזן זיך ערקלערן אפולע ערשיינונגען אויף דער ערד. די גאַזן. פון וועלכע די. לופט בּאַשטײט. פליען ניט אַװעק פון דער ערדי ווייל זי ציט זיי צו; די רעגנטראָפּנס פאַלן אַראָפּ פון די װאָלקנס צוליבּ דער- זעלבּיגער סיבה די טייכן פליסען. די הי דאָס װאַסער רינט פון אַ העכערן אָרט צו א נידעריגן אויך צוליבּ דערזעלבּיגער שװערקראַפט. לאָמיר געמען א שטיין. אָנבּינדן אים אָן א שטריקל און. האַלטנדיג דעם פרייען עק פון שטריקל צװישן די פינגערי דרייען דעם שטריקל מיטן שטיין ארום און ארום. װאָס גיכער מיר װעלן דרייען דעם שטיין. אַלץ מער װעלן מיר פילן אַז דער שטיין ציט די שטריקל פון פינגערי אַרום - וועלכן ער דרייט זיך אַזױי פּונקט װי ער װאָלט שטרעבּן זיך אָפּצורײסן. סוף כל סוף רװעט זיך דער שטיין טאַקע אָפּרײסן און אָפּשפּרינגען ווייט אָנאַזײיט. | נאָך אינטערעסאַנטער איז איבּערצוחזרן דעם עקספּערימענט אויף אַזאַ אופן: אָנשטאָט אַ שטיין, אָנבּינדן אויפן שטריקל אַ גלאָז מיט װאַסער. מיר װעלן' דרייען די גלאָז אויפן שטריקל אַרום און אַרום װי מיר האָבּן עס געטאָן מיטן שטיין דערבּיי װעט זיך ניט אויסגיסן קיין איין טראָפן װאַסער. אפילו ווען די גלאָז װועט זיך געפינען מיטן דעק ארוף ווייזט אויסי אַז דא װירקט גאָר אַ בּאַזונדערע קראַפט- אין ערשטן פאַל האָט זי אָפּגעריסן דעם שטיין מיטן שטריקל פון פינגער; אין צװייטן פּאַל האָט זי שטאַרק אָנגעציגן ידעם שטריקל מיטן גלאָז און אין דער- זעלבּער צייט האָט זי צוגעפּרעסט דאָס װאַסער צום דעק פון גלאָז און ניט דערלאָזף עס זאָל זיך אַרױסגיסן- געװײינלאַך. אַז מען קערט איבּער. אַ גלאָז. גיסט זיך דאָס װאַסער אויס. צוליבּ דער שװערקראַפּט; אין אונזער /פאַל אָבּער האָט די נייע קראַפּט געװירקט שטאַרקער. װי די שװערקראַפטי -
פיגור 3. צענטריפוגאַלע קראַפט .
2/ 17
דערפון זעהען מירי אַז יעדן מאָלי ווען אַ קערפּער דרייט זיך אַרום אַ געוויסן צענטער (אין אונזער בּיישפּיל איז עס דער פינגער). אַנטװיקלט זיך אַ קראַפט. װאָס װירקט אויפן קערפּער אַזױי אַז ער בּאַקומט אַ שטאַרקן |חשק זיך אָפּצורײסן פון צענטערי אַרום וועלכן ער דרייט זיך. װאָס געשווינטער מען דרייט. אַלץ שטאַרקער איז די ווירקונג פון אטדער קראַפט- די קראַפט היײיסט צענטריפוגאַלע. אָדער פליקראַפט. די וירקונג פון דער צענטריפוגאַלער קראַפט האָבּן געלערנטע אױסגעפּרובֿט אויף אַ זעהר אינטע- רעסאַנטן אופן. ווען; מען גיסט אַריין אײיַל אין װאַסער. שווימט ער אַרוף: ווייל איַיֵל איז גרינגער פאַר װאַסער: װען מען גיסט אַריין אייל אין שפּירטי לאָזט זיך דער איְיֵל אַראָפּ אויפן זיעק. ווייל ער איז שווערער פאַר שפּירט. אָבּער ווען מען צעמישט װאַסער מיט שפּירט. בּאַקוּמט זיך א פליסיקייטי װאָס איז ניט שווערער און ניט גרינגער פאַר אייל. זי איז אַקוראט אַזױ שווערי וי אײיל. ווען אין אזא פליסיקייט גיסט מען. אַריין עטלאַכע טראָפּנס איילי שטעלן זי זיך אָפּ אינמיטן און בּאַקומען די פאָרם פון אַ שיינעם פּינקטלאַכן קויל. װען מען שטעכט דורך אט דעם איילקויל מיט אַ דינער און לאַנגער נאָדל און מען הייבּט זי אָן צו דרייען. | הייבּט זיך אָן צו דרייען אויך דער קויל. װאָס גיכער מיר דרייען. אַלץ גיכער בּאַמערקן מיר' אַז דער איילקויל פאַרלירט זיין פריערדיגע פאָרם און ווערט אַזױ װי צונויפגעפּרעסט אין די פּונקטן. וואו די נאָדל גייט אַרײן און אַרױסי אין די פּאָלוסן. און אויפן מיטן פון זיין אױיבּערפלאַך. אין עקװאַטאָר, ווערט ער אזוי װי אָנגעשװאָלן אַ קערפּער מיט אַזאַ פאָרם רופט מען עליפּ- סאָיד. אונזער איילקויל איז געװאָרן אן עליפּטאָיד אַדאַנק דער וירקונג פון דער צענטריפוגאַלער קראַפּט. בּעת דער איילקויל דרייט זיך. בּאַװעגן זיך גיכער פאַר אַנדערע די טיילן זיינע' װאָס געפינען זיך אויפן עקװאַטאָר, און דערפאַר װירקט דאָ שטאַרקער די צענטריפוגאַלע קראַפט. זי צעטרייבּט די טיילכעלאַך אייל פון צענטער צו די בּרעגן און דערפאַר װערט דער קויל אַזױי װי אָנגעשװאָלן ארום עקװאַטאָר און אָפּגעפלאַכט בּיי די פּאָלוסן (דעם עקספּערימענט האָט דער ערשטער געמאַכט דער פיזיקער פּלאַטאָ
גענויע אויסמעסטונגען האָבּן בּאַװיזן. אַז די ערד זעהט ניט אויס װי אַ רעגלמעסיגער קויל; לויט איר פאָרם ד ערנעהענטערט זי זיך צו אַ עליפּסאָיד. אַזאַ פאָרם האָט זי בּאַקומען צוליבּ דעם. װאָס זי דרייט זיך אַרום זיך אַליין. אָדער אַרום איר אַקס. װי מען דריקט זיך אויס אַנדערס: די בּאַוװועגונג פון דער ערד איז גיכער אין די טיילן. װאָס געפינען זיך אויפן עקװאַטאָר. מחמת דאָ װירקט שטאַרקער די צענטריפונאַלע קראַפט. דאָס האָט זי געבּראָכט דערצוי װאָס די ערד איז אַזױ װי אָנגעשװאָלן געװאָרן אַרום
2
-- 18 --
עקװאַטאָר און אָפּגעפּלאַכט געװאָרן בּיי די פּאָלוסן. אין פאַרגלייך מיט דער מוראדיגער גרייס פון דער ערדי איז די אָפּפּלאַכונג ניט קיין בּאַטייטנדיגע:
יעדער קערפּער וועגט אויף די פאָלוסן מער. װי אויפן עקװאַטאָר. ווייל אויפן עקװאַטאָר איז די צענטריפוגאַלע קראַפט גרעסער און במילא שװאַכט זי מער אָפּ די שװערקראַפט. שטעלט זיך פאָרי װאָס עס װאָלט געוועןי ווען די צענטריפוגאַלע קראַפט װאָלט געווען שטאַרקער פון דער שװערקראַפּט -- די לופט און די װאַסערן װאָלטן זיך דאַן אָפּגעריסן פון דער ערד און זיך צעפלויגן אין רוֹיםי.
נאָך אויף איין זאַך מוזן מיר זיך דאָ אָפּשטעלן : דער אײילקױיל נעמט לייכט אָן די פאָרם פון אַ עליפּסאַיד יל אייל איז אַ פליסיגער שטאָף. װיבּאַלד די ערד האָט אויך בּאַקומען די פאָרם פון אַ עליפּסאַיד. בּאַװײזט דאָסי אַז ניט אַלע מאָל איז זי בּאַשטאַנען פון האַרטע פעסטע שטאָפן. װי איצט: ווייזט אויס אַז די אָפּפלאַכונג פון די ערדפאָלוסן איז פאָרגעקומען אין אַזאַ צייט. װען די ערד איז בּאַשטאַנען פון פליסיגע שטאָפן. דאָס װאַרפט אַ נייעם שיין אויף דער ערד. אויף איר געשיכטע: עס זיינען דאָ נאָך אפולע בּאַװײַזן. אַז די ערד האָט זיך שטאַרק געבּיטן און בּייט זיך נאָך ווייטערי
די צוציאונגסקראַפט.
ניוטאָנס געדאַנקען שטעלן זיך ניט אָפּ אויף דעםי װאָס די ערד ציט צו אַלע קערפּער. װאָס געפינען זיך אויף איר. ניט נאָר די ערד ציט צו די קערפּער. נאָר די קערפּער גופא ציען אויך צו איינע די אַנדערעי זיי בּאַװעגן זיך ניט איינע אַנטקעגן די אַנדערע. ווייל די צוציאונגסקראַפט פון דער ער איז שטאַרקער. װי זייער קעגנזייטיגע צוציאונגי.
די שװערקראַפט איז גובר און זי האַלט איין די קערפער אויף זייערע ערטער. די לופטי וועלכע געפינט זיך אַרום די קערפּער. איז אויך שווער בַּיי" צוקומען. און פונדעסטוועגן גיט זיך אַמאָל איין צו זעהן װי איין קערפּער אויף דער ערד ציט צו אן אַנדערן. אַ לאָט, דאָס הייסט. אַ שוערער קייקעלע אויף אַ פּאָדים. פאַלט אַלעמאָל װערטיקאַל גראָד צו דער ערד: װען מען האַלט אָבּער אַזאַ לאָט נאַהענט. פון אַ הויכן בּאַרג. נייגט ער זיך אָפּ פון זיין | גראָדערי װערטיקאַלער ריכטונג ער נייגט זיך צום בּאַרגי ווייל דער בּאַרג ציט צו צו זיך דעם קייקעלעי
די קעגנזייטיקע צוציאונג לאָזט זיך גוט בּאַמערקן אויף דעם אַפּאַראַט פונם געוויסן ענגלישן נאַטורפּאָרשער קאַװענדיש- צו די עקן פון אַ גלײיכן שטאַנג הענגט מען אן צוויי גלייכע מעטאַלענע קייקעלאַך. און דעם שטאַנג
== 448 --
| גופא הענגט מען אויף פאַרן מיטן. די קיקעלאַך האַלטן איין דעם גלייכגעװויכט פונם שטאַנג. און ער בּלייבּט רואיג אין דער האָריאָנ- טאַלער לאַגע- אױף אַ צװײטן שטאַנג הענגען מיר אויף אויף. לאַנגע פעדים צװויי גרויסע גליכע קוילן. דער שטאַנג װעט אױך בּלייבּן רואיג אין דער האָריזאָג- טאַלער ריכטונג, ווען מען זאָל אים אויפהיינגען פאַרן מיטן.
לאָמיר איצט אויפהענגען איין שטאַנג איבּער דעם אַנדערן אַזױ. אַז זי זאָלן זיך קרייצן אָבּער - ניט בּאַרירן איינער דעם אַנדערן. װוען מען מאַכט דעם עקספערי- מענט. פאָרזיכטיג. בּאַמערקט מען - בּאַלדי אַז דער שטאַנג מיט די קליינע קייקעלאַך הײיבּט זיך אן צו דרייען אין דער ריכטונג צו די גרויסע קוילן: די קליינע קייקעלאַך שטרעבּן | אט אט 2 זיך צו דערנעהענטערן צו די גרויסץ. פיגור 4 אייזיק ניוטאָן וועלכע ציען זי צו צו זיך. באמת, | האָבּן איגנטלאַך אויך די קליינע קייקעלאַך געצויגן צו זיך די גרויסע קוילן. זײַ זיינען אָבּער פאַרהעלטנישמעסיג קלענער און האָבּן זיך געמוזט דעריבּער אונטערגעבּן. די קוילן זיינען גרעסערי במילא שטאַרקער און דערפאַר האָבּן זי גובר געװען בכללי ווען צוויי קערפּער ציען צו איינער דעם אַנדערן. לאָזט זיך פילן די איבּערמאַכט פון דעם גרעסערן. אום װאָס גרעסער ער איזי אַלץ | שנעלער ציהט ער צו דעם קלענערען קערפּער. װאָס גרעסער עס װעלן זיין די
גרויסע קוילןי אלץ גיכער װעלן זיך בּאַװעגן די קליינע קייקעלאַך. |
נאָך איין אינטערעסאַנטע ערשיינונג האָט זיך איינגעגעבּן אויסצופאָרשן: װאָס מער אַ קערפּער דערנעהענטערט זיך צו אַ צווייטן קערפּער- וועלכער ציט אים צו צו זיך אַלץ געשווינטער בּאַװעגט ער זיך. לאָמיר זיך פאָרשטעלן. אַז מיר װאַרפן אַראָפּ א שטיין פון א הויכן טורעם אויף דער ערד. ער פאַלט אָדער לויפט ניט די גאַנצע צייט מיט דערזעלבּיגער גיכקייט. װאָס מער צייט. עס פּאַרגײט. װאָס נעהענטער ער קומט צו דער ערדי אַלץ שנעלער פאַלט ערי די ה אַז אין אַ שפּעטערדיגער סעקונדע לויפט ער דורך אַ גרעסערן מהלך. וי אין דער
פריערדיגער. אַלץ א גרעסערן מהלך לויפט ער דורך אין דער קומענדער סעקונדעי מען האָט פעסטגעשטעלט, אַז אין דער ערשטער סעקונדע לויפט דער פאַלנדיגער קערפּער דורך 49 מעטער. אין דער צוייטער - 4 מאָל אַזױפיל. אין דער דריטער - 9 מאָל אַזופיל. אין דער פירטער -- 16 מאָל אַזויפיל א. אַזי וי ווען - מען כופלט אַ צאָל אויף זיך אַלײן: הייסט דער רעזולטאַט קװאַדראַט. וען מען וויל וויסן. וויפיל אַ קערפּער. װאָס פּאַלט אויף דער ערדי לויפט דורך אין דעם אָדער יענעם מאָמענט. דאַרף מען 49 מעטער כופלען אויפן קװאַדראַט פון דער צאָל סעקונדן זינט ער האָט אָנגעהײבּן פאַלן. װאָס נעהענטער אַ קערפּער קומט צו דעם צוציענדיגן קערפּערי און װאָס גרעסער דער צוציענדיגער קערפּער איזי אַלץ שטאַרקער ווערט די צוציאונגסקראַפּט און. פאַרקערטי װאָס
- קלענער דער צוציענדיגער קערפּער איז און װאָס ווייטער ער געפינט זיך
פון דעם קערפּער וועלכן ער ציט צוי אַלץ שװאַכער װירקט די צוציאונגקראַפט. | = װען א קערפּער דערווייטערט זיך פון אַ צווייטן. װאָס ציט אים צו צו - זיך. אויף אַ מהלך. װעלכער איז 9 מאָל גרעסער. װי דער פריערדיגער מהלך צווישן זייי ווערט די צוציאונגסקראַפט אָפּגעשװאַכט אין 4 מאָל; אויבּ דער מהלך פּאַרגרעסערט זיך אין 8 מאָלי שװאַכט זיך אָפּ די צוציאונגסקראַפט אין , 9 מאָל און אַזױ ווייטער- |
די צוציאונגסקראַפּט װירקט לוט אַזא געזעץ: זי איז גראָד פּראָפּאָרציאָנעל דער מאַסע פֿון דעם צוציענדיגן קערפּער און פאַרקערט פּראָפּאָרציאָנעל. - ד ע ם קוואַדראַט פון זיין מהלך |
ניוטאָן האָט געמאַכט דעם גרויסן און מוּטיגן פּרוב צו פּאַרשפּרײטן די ווירקונג פון דער צוציאונגסקראַפט ווייטער. פון דער ערד אויף דער גאַנצער זונסיסטעם.
די ערד שװעבּט אין רוים. זי שפּאַרט זיך אויף קיין זאַך ניט אָן זײ, אָבּער פאַלט ניט אַראָפּ, ווייל אין וועלטרוים. װי מיר האָבּן שוין בּאַװיז איז . ניטאָ קיין , אונטן" און קיין , אױיבּן"- װען מען גיט אַ װאָרף א רעדל אויף אַ גלאַטן פלאַך. קייקלט ער זיך אַװעק אין דער ריכטונג פון אַ גלייכער ליניע; װאָס גלאַטער דער פּלאַך איזי אַלץ וייטער קייקלט זיך אַװעק דאָס רעדלי אייבּיג אָבּער װעט ער זיך ניט קייקלעןי וייל די רייבּונג פּון דער לופט און פון בּאָדן שטערן שטענדיג זיין בּאַוועגונגי און יסוף כּל סוף שטעלט ער זיך אָפּ אין וועלטרוים זיינען אַזוֹינע שטערונגען ניטאָי און פונדעסטוועגן בּאַוועגט זיך די ערד ניט אין דער ריכטונג פון אַ גראָדער ליניע, נאָר זי דרייט זיך שטענדיג אַרום דער זון. קומט שטענדיג װידער אויף דעמועלביגן אָרט. וואו זי איז
געװען כדי פון דאָרט אָהן אן אויפהער איבּערצוחזרן פונסניי דעמזעלביגן וועג יאָראײן. יאַראױס. דאָס קען זיך ערקלערן לוט ניוטאָנס לערע נאָר דורך דעם. װאָס די זון ציט צו צו זיך די ערד און דערלאָזט ניט. זי זאָל זיך אַװעקטראָגן אויף אַ גלייכן וועג אין אונענדליכן רוים. פאַרװאָס אָבּער פאַלט די ערד ניט אַראָפּ אויף דער זון. װעלכע הערט איר ניט אויף צוצוציען ניט אויף איין רגע? דאָס ערקלערט זיך דערמיט. װאָס בּעת די ערד דרייט זיך אַרום דער זון. אַנטװיקלט זיך די צענטריפוגאַלע קראַפּט. וועלכע שטרעבּט אָפּצורײסן זי פון דעם צענטערי אַרום וועלכן זי דרייט זיך. צוויי קעגנזייטיגע קרעפטן ווירקן אַלזאָ אויף דער ערד: איינע ציט די ערד צו דער זון. און די אַנדערע טרייבּט זי אַפּ פון דער זון. מחמת דעם קען זיך די ערד ניט דערנעהענטערן צו דער זוןי זי קען אָבּער אויך ניט אַװעקפליען פון אירי דער- פאַר דרייט זי זיך אַרום דער זון אָהן אַן אויפהער- די זון װירקט ניט נאָר אויף דער ערדי נאָר אויך אויף די איבּעריגע פּלאַנעטן. און זי גופא ווירקן אויך איינע אויף די אַנדערע! און די גרעסערע ציען צו די קלענערע. די ערד ציט צו צו זיך די לבנה. ועלכע איז קלענער פאַר איר און איז נעהענטער צו איר. װי אַלע איבּעריגע פּלאַנעטן; דערפאַר דרייט זיך די לבנה אַרום דער ערד און צוזאַמען מיט איר אַרום דער זון. די פּלאַנעטע יופּיטער איז אין אַ סך מאָל גרעסער פאַר דער ערדי ער קען אָבּער ניט צוציען צו זיך די ערד און מאַכן זי פאַר זיין בּאַגלײטערי ווייל דער גרויסער מהלך. וועלכער טיילט אים אָפּ פון איר. שװאַכט אָפּ זיין צוציאונגסקראַפט: די גרויס פון דער זוּן איז אָבּער אַזױ מוראדיגי אַז זי בּאַהערשט אַלע פּלאַנעטן פון דער סיסטעםי אפילו די ווייטסטע און די גרעסטע, זי האַלט זיי דעריבּער אַלעמען אין געוויסע ראַמען און בּאַשטימט זייער וועג. די גרויסע קראַפט איז די אַלטוועלטלאַכע צוציאונגסקראַפט.
אַזױ ערקלערט ניוטאָנס געניאַלע שיטה די גרויסע אָרדענונג און די האַרמאָניע אין דער וועלט: דער מענשלאַכער שכל האָט די דרייסטקייט צו װאַרפן זיין בּליק ווייטער פון דער זונסיסטעם און פאַרשפּרײטן די ויר. קונג. פון דער אַלװעלטלאַכער צוציאונגסקראַפט אויף די וייטע װעלטן. וועלכע מיר זעהען בּיינאַכט אויפן הימל. דער מהלך. וועלכער טיילט אונז אָפּ פון זי איז אַזױ גרויסי אַז קיין טעלעסקאָפּ גיט אונז ניט קיין מיגלאַכקײט אַרײנצװואַרפן אַ בּליק אין יענע דערווייטערטע װעלטן. אַסטראָנאָמישע בּאַ אָבּאַכטונגען פון דער נייער צייט בּאַװייזן. אז די זון בּאַװעגט זיך אויך. און דער מענשלאַכער שכלי וועלכער איז שטאַרקער פאַר זיינע אויגן אפילו בּאַי װאָפּנטע מיט די גרעסטע טעלעסקאָפּן. טוט זיך זיין אַרבּעט ווייטער און שטעלט זיך פאָרי אַז וואוניטאיז אין רוים איז דאָ נאָך אַ גרעסערער קערפּער. װי די
גי יה
זון. וועלכער ציט זי צו צו זיך און בּאַהערשט אירע בּאַװעגונגען פּונקט אַזױי וי זי גופא בּאַהערשט די בּאַװעגונג פון דער גאַנצער זונסיסטעם. | ניוטאָן איז געבּוירן געװאָרן אין 1648 און געשטאָרבּן אין יאָר 1727: אויף זיין מצבה שטייט אַזאַ אויפשריפט: , פרייט זיך. שטאַרבּלאַכע, װאָס אויף דער ערד האָט געלעט אַזאַ מענט. װאָס איז געווען אַ צירונג פאַר דער גאַנצער מעגשהייט:" ערי דער גרויסער דענקער. איז אָבּער געווען זעהר באַשידןי דאָס האָט זיך אויסגעדריקט אין זיינע ווערטער: ;, איך ווייס ניט. װאָס איך בּין פאַר דער וועלט. זיך אַליין קום איך נ פאָר, וי אַ קליין קינדי װאָס שפּילט זיך אויפן בּרעג ים און קלייבּט דאָרט גלאַטע שטײינדעלאַך און שיינע מושלען אין דער צייטי ווען דער גרויסער אָקעאַן 3 בּאַ האַלט טיף דעם אמת פון זיינע אויגן" .
װיאַזױ אַ פּינקטלאַכער זייגער (אַ כראָנאָמעטר) העלפט אונז אָריענטירען זיך אויף דער ערד?
מיר ווייסן שוין. אַז נאָך דער הייך פונם פאָלאַרשטערן.איבּערן האָריזאָנט, - קען מען פעסשטעלן. װי ווייט אַ בּאַשטימטער אָרט געפינט זיך פון עקװאַטאָר. די װייטקייט פון עקװאַטאָר הייסט געאָגראַפישע בּרייט. כּדי זיך ריכטיג צו אָריענטירן אויף דער גרויסער ערד. איז דאָס נאָך ווייניג. אויבּ מיר דאַרפן געפינען אַ געוויסן אָרט אויף דער ערדי מוזן מיר וויסן ניט נאָר זיין בּרייט (די הי דעם אָפּשטאַנד פון עקװאַטאָר). נאָר אויך דעם אָפּשטאַנד זיינעם פון נאָך איין בּאַװואוסטן פּונקט. לאָמיר דאָס קלאָר מאַכן אויף אַ זעהר איינפאַכן בּיישפּיל. מיר זוכן למשל אַ געסל אין אַ פרעמדער שטאָטי מען זאָגט אונזי אַז זי געפינט
זיך ניט ווייט פון װאָקזאַל. דער װאָקזאַל איז אַ וויכטיגער אָריענטירפּונקט. אָבּער דערבּיי װעלן מיר געוויס נאָך פרעגן. אין וועלכע זייט פון װאָקזאַל זאָלן ימיר דעם אָרט זוכּן: לינקס אָדער רעכטס: אויף דער ערד מוזן מיר אויך האָבּן נאָך איין אָנהאַלטספֿונקט חוץ דעם עקװאַטאָר. כּדי צו פאַרשטיין, װי מען געפינט אַזאַ פּונקט. לאָמיר זיך אומקערן צו דער זון- מיר ווייסן. אַז די ערד בּאַװועגט זיך אַרום דער זון. אָבּער אונז קומט עס פאָר פאַרקערט: די זון בּאַד וועגט זיך אויפן הימל. נאָך דער הייך פון דער זון! מעסטן מיר די צייטי ווען די זון משך דעם טאָג דערגרייכט דעם העכסטן פּונקט אויפן הימל. איז בּיי אונז דאַן 15 אַזײגערי האַלבּער טאָג. בּאַשטימען דעם מאָמענט איז ניט שװערי. אַ שטעקן. וועלכער איז אַרײינגעשטעלט װערטיקאַל אין דער ערדי װאַרפט אָפּ פון זיך א שאָטן צו דער זייט. וועלכע איז אַנטקעגן דער זון. אינדערפרי פאַלט
== טי
דער שאָטן אין מערבזייט. פאַרנאַכט -- אין מזרֹח; האַלבּן טאָג -- אין צפון. די לענג פון שאָטן בּייט זיך; װאָס נידעריגער די זוןי אַלץ לענגער דער שאָטן און פאַרקערט. האַלבּנטאָג איז די זון אויפן העכסטן פּונקט: דערפאַר איז דער שאָטן דאַן דער קירצסטער. אויף אַזאַ אופן ווייזט אונז דער קירצסטער שאָטן. אַז דער זייגער איז צוועלףי אַז עס איז שוין האַלבּערטאָגי מיטנטאָגי .
איצט שטעלט זיך פאָר. אַז איר פירט דורך אין געדאַנקען א ליניע פון פאַלאַרשטערן (דערמאָנט זיך דעם אָרט אויפן הימלי וואו איר האָט אים בּיינאַכט געזעהן) צו דעם פּינטל. וואו די זון שטייט האַלבּנטאָג. און פונדאַנען פירט איר אייער ליניע אַלץ ווייטער און ווייטער אויפן הימלגעװעלבּ. בּיז איר דערפירט זי צו דעם פּינטל אויפן הימלי וועלכער שטייט ריכטיג איבּערן דרומדיגן פּאֶל פון דער ערד. מיר קענען דעם פּינטל ניט זעהן. פאַר אונז מוז זיך די ליניע פאַרלירן אויפן דרומדיגן האָריזאָנט. היינט שטעלט זיך נאָכאַמאָל פאָר. װאָס מיר האָבּן געטאָן. מיר האָבּן דורכגעפירט אויפן הימלגעװעלבּ פון איין פּאָלוס פון הימל צו דעם אַנדערן אַ האַלבּן רינג. היות ער גייט דורך דורך דעם מיטג- טאָגיגן פּינטל פון דער זון. צעטיילט ער דעם הימלגעװעלבּ איבּער אונז אויף 9 פּינקטלאַך גלייכע העלפט; אַ מזרחדיגע העלפט און אַ מערבדיגע העלפט. אָטדי פאָרגעשטעלטע ליניע אויפן הימל הייסט מערידיאַן. עס איז זיך לייכט פאָרצושטעלן אַז אויף יעדן פּונקט פון דער ערדי ואוֹ מען זאָל זיך ניט גע- פינען. קען זיין אַזאַ מערידיאַן אין אַלע פּונקטן אויף דער ערדי וועלכע האָבּן איין מערידיאַן. איז האַלבּערטאָג אין איין און דערזעלבּיגער צייטי די ה. אין יענע פּונקטן זעהן אַלע די זון אויף איר העכסטן אָרט אין איין צייטי . |
מיר קענען זיך לייכט פאָרשטעלן. אַז די מענשן. וועלכע לעבּן פּונקט אויף דעם אַנטקעגנדיגן טייל פון דער ערדי האָבּן אויך זייער הימלמערידיאַן. ווען בּיי אונז װעט די זון שטיין אויפן מערידיאַן. װעט בּיי זי זיין האַלבּע- נאַכטי 1 אַזײיגער בּיינאַכט. און פאַרקערט., ווען בּיי אונז װעט זיין האַלבּענאַכט. װעט בּיי זי זיין האַלבּערטאָג, ווייל די זון בּאַלױכט שטענדיג נאָר איין העלפט פון דער ערד: ווען איין העלפט איז בּאַלױכטן. איז אויף דער אַנדערער פינסטער, און פאַרקערט.
היינט לאָמיר זיך פּאָרשטעלן. אַז אויף דער ערד גופא פירן מיר אויך דורך מערידיאַנען פון איין פּאָל צו דעם אַנדערן פּונקט אונטער דעם הימל- מערידיאַן. דער ערדמערידיאַן װעט אויך האָבּן די פאָרם פון אַ האַלבּן רינג; אוב מיר זאָלן זיך פאָרשטעלן. אַז אויף דער אַנטקעגנדיגער זייט פון דער ערד פירט מען אויך דורך אַזאַ מערידיאַן. װעלן זיך בּיידע מערידיאַנען טרעפן מיט זייערע עקן אין די פּאָלן און עס װעט זיך שאַפן איין געשלאָסענער רינג,
וי א
וועלכער װעט צעטיילן די ערד אויף 9 גלייכע העלפט: איינע װעט קוקן אויף מזרח און די אַנדערע אויף מערב. אויף וועלכן פּונקט פון דער ערד מיר זאָלן ניט שטיין. קענען מיר זיך פאָרשטעלן אַ מערידיאַן אויפן הימל און אַ מערידיאַן פּונקט אונטער אים אויף דער ערד- מערידיאַנען האָט איר געוויס געזעהן אויפן. ערד-גלאָבּוסי זיי שניידן אַלע דורך דעם עקװאַטאָר' דערנעהענטערן זיך איינע צו . די אַנדערע אין דער ריכטונג צו די פּאָלן. אין וועלכע זיי טרעפן זיך אַלע צוזאַמען:
מיר צעטיילן די צייט. וועלכע פאַרגײיט פון איין האַלבּנטאָג בּיז דעם אַנדערן אויף 94 טייל און רופן אָן יעדן טייל אַ שעה. לאָמיר זיך פאָרשטעלן אויפן גאַנצן הימלגעװעלבּ אַרום דער ערד און אויף דער ערד גופא 94 מערי- דיאַנען. היות דער עקװאַטאָר איז צעטיילט אויף 860 חלקיםי 8605 (גראַד) װעט איין מערידיאַן אָפּשטײן פון דעם אַנדערן אויף 155 (180--94 : 4009). | ווען די ערד װאָלט זיך ניט געדרייט אַרום זיך אַליין. װאָלט שטענדיג אויף איין העלפט געווען ליכטיג און אויף דער אַנדערער פינסטער. אַזױ װי זי דרייט זיך אָבּער װערן בּאַלױכטן פון דער זון אַלע טיילן אירע איינער נאָך דעם אַנדערן: און אַזױ װי די ערד דרייט זיך דאָך פון מערב צו מוֹרח. דערזעהט מען די זון אויף די מזרחדיגע טיילן פריער. װי אויף די מערבדיגע טיילן; אין די מזרחדיגע טיילן קומט אויך אָן פריער דער מיטאָג אָדער דער האַלבּערטאָג. װאָס ווייטער אין דער ריכטונג צװישן מזרח און מערב זיינען צוויי פּונקטן דערווייטע ט איינער פון דעם אַנדערן אַלץ גרעסער איז דער אונטערשייד אין דער צייט צװישן זיי. |
די ערד גייט דורך אין אַ שעֹה 189. װען בּיי אונז איז די זון אויפן מערידיאַןף די הי ווען בּיי אונז איז 19 אַזײגער בּייטאָג ווייזט דער זייגער אַן /אַנדער צייט אין די פּונקטן פון דער ערדי וועלכע געפינען זיך אין מזרח און מערב פון אונז. לאָמיר פריער זעהן. װאָס טוט זיך אין דער מזרחדיגער זייט. מיט 180 ווייטער פון אונז אין מזרח איז די זון שוין געװען אויפן מערידיאַן מיט אַ שעה פריער. דאָ איז שוין. הייסט עסי 1 אַזײגער נאָך האַלבּן טאָג. מיט 8 - ווייטער אין מזרח איז שוין דער זייגער 9. אויף 480 איז דער זייגער {; אויף 609 -- 4; אויף 759 -- 8; אויף 909 -- 6 און אַזי וי בּיז 1805 גראַד ווְאו עס איז 12 בּיינאַכט (דאָס איז אין די פּונקטן פון דער ערדי וועלכע ליגן ריכטיג אויף דעם אַנטקעגנדיגן מערידיאַן)+ |
| איצטער לאָמיר זעהן. װאָס עס טוט זיך אין מערבדיגן זייט: אויפן 13 פון אונז איז 11 אַזײגער אינדערפריי אויף 80 -- 10 אויף 489--9: 600 -- 8 0 -- 07 900 -- 6 אינדערפרי און. אַז. וי בּיז 1657 וואו דער זייגער איז 1 בּיינאַכט. | |
| עס איז אָנגענומען איין בּאַשטימטן מערידיאַן צו בּאַצײיכענען מיט
נול (0); אין מזרח פון אים איז דער ערשטער מזרחדיגער מערידיאַן; אין מערב - דער ערשטער מערבדיגער מערידיאַ אַלס נול-מערידיאַן איז אָנ- גענומען צו רעכענען דעםי װעלכער גייט דורך איבּער דער אָבּסערװאַטאָריע פון גרינוויטש (לעבּן לאָנדאָן)
דער נול-מערידיאַן איז דער האַלבּענאַכט צווייטער אָנהאַלטספּונקט. בּעת מען אַריענטירט זיך אויף דער ערדי /
ווען מיר ווילן אָנװײזן אַ געוויסן אָרט אויף דער ערד. מוזן מיר בּאַשטימען זיין בּרייט (די ווייטקייט פון עקװאַטאָר) און זיין לענגי דאָס הייסט. די ווייטקייט . פון נול-מערידיאַן: װי אָבּער בּאַ שטימט מען די לענג!
שטעלט אייך פאָרי אַז עס פאָרט אַ שיף אויפן יםי וי קען מען וויסן. וי ווייט זי איז אָפַּ געפאָרן אין מזרח אָדער אין מערב פון גרינװויטש? אַָדער לאָמיר זיך פאָרשטעלן אַזא צופאַל: מיט אַ שיף האָט זיך געטראָפן אַן אומגליק, זי בּעט הילף און שיקט פונאַנדער ראַדיאָטעלעגראַמעס: מען זאָל איר קומען צו הילף: װי געפינט מען אָבּער די שיף אויפן גרויסן אָקעאַן. אויבּ זי װועט נאָר - אָנװייזן! װי ווייט זי איז פון עקװאַטאָר ? געפינט זיך די שיף אין שטילן אָקעאַן צום בּיישפּילי קען דאָס זיין נאָהנט פון אַמעריקע אָדער פון אַזיעי אָדער פון אַװוסטראַליע: ס'איז דעריבּער אומבּאַדינגט נויטיג אָנצואווייזן אויך די ווייטקייט פון נול-מערידיאַן אָדער די געאָגראַפישע ליינג. דער קאַפּיטאַן פון שיף האָט מיט זיך אַ כראָנאָמעטר. זעהר א פּינקטלאַכן זייגער. וועלכע איז אָנגעשטעלט. נאָך דער צייט פון גרינװויטש: אין דעם געגנט. אין וועלכן די שיף געפינט זיך, איז דער זייגער 19 עס איז האַלבּערטאָג. דער כראָנאָמעטר בּאַװײזט אָבּער, אַז אין דעם זעלבּיגן מאָמענט איז אין גרינוויטש שוין 8 דער זייגער: ער איזי הייסט דאָס. אָפּגעפאָרן אין מערב אויף אַ מהלך פון 489 (גראַד)- לְאָמִיר נעמען אַן אַנדער פאַל: דער כראָנאָמעטר װייזט :1 אַזײגער. און אין דער געגנטי
: ט 1 *נן 10 20 פיגור 5. האַלבּטאָג -
די אונטערשיידן פון די שעהן אויף דער ערד
-- 36 --
וואו די שיף איז. האַלט נאָך די זון ערשט בּיים אויפגיין. עס איז 8 בּאַגינען: די שיף איז אָפּגעפאָרן אין מערב 102 אַזױ אָריענטירט מען זיך אױיף דער גרויסער. ערדי - אונז דוכט זיך. אַז מיר בלייבן אויפן זעלבּיגן אָרט און די זון גייט אַװעק ווייטער. בּאמת אָבּער קומט דאָס פאָר פּונקט פאַרקערט: די זון בּלייבּט אויף איר אָרט, אָבּער מיר לויפן אַװעק ווייטער אויף מזרח צוזאַמען מיט דער ערדי לאָמיר זיך פּאָרשטעלן. אַז מיר געפינען זיך עפּעס אויף א בּאַזונדערן אָרט אין רויםי צװישן ערד און דער זון. אונז װעלן בּאַװאונדערן די פילפאַר- בּיגע בּילדער פון דער נאַטור און פון מענשלאַכן לעבּן. וועלכע די ערד ווייזט, זיך דרייענדיג אַרום זיך אַלײן. לאָמיר מיט די אויגן מאַכן אַ רונדרייזע אַרום דער ערדי צװאַמען מיטן בּאַװאוסטן פּראַנצויזישן שרייבּער י ה. פאַבּרי דעם מחבּר פונם בּוך: , דער שטערנהימל" איך נעם אָן אַז איצט איז אויפן גרינוויטשער מערידיאַן 12 אַזײגער בּייטאָג. די ה. האַלבּערטאָג. דאַן איז אין ענגלאַנדי פראַנקרייך און שפּאַניען אויך 19 אַזײגער. דערבּיי נעמען מיר ניט אין אַכט דעם אונטערשייד אין דער צייט אין די אויסערסטע מזרחדיגע און מערבדיגע פּונקטן פון די לענדערי בּאַגלײט מיך אויף דער ערדקאַרטע צו מזרח צו! קאָנסטאַטינאָפּאָל און ווייטער אין דרום די שטאָט קאַיראָ ליגן אונטערן 0 הימל-מערידיאַן. אַנדערש געזאָגט-- אויף 809 מזרחדיגער ליינג. די זוף וועלכע גייט דורך אין אַ שעה פון מערב אויף מזרח 199 (גראַד) איז אין טערקיי און אין מצרים (עגיפּעט) דורכגע- גאַנגען דעם העכסטן פּונקט אויפן הימל מיט צוויי שעה פריער. איידער זי איז געקומען אין גרינוויטש. אין די דאָזיגע לענדער װייזט דער זייגער 9 שעה נאָך האַלבּנטאָג (דאָ איז 9 דער זייגער) אַזױ װי אויף איין און דעם זעלבּיגן מערידיאַן. איז די צייט גלייך. איז איצט אויך 9 דער זייגער אין קליינאַזיע, אויף די בּרעגן פון דער אַזערע טאַנגאניקאַ (אין אַפּריקע);: דער זייגער איז 9 פאַרן פעלאַך (דעם פּױער אין מצרים). וועלכער שעפּט איצט װאַסער פון נילוס מיט אַ לעדערנעם עמער. בּאַהאַלטנדיג זיך אונטער דעם קאַרגן שאָטן פון אַ פּאַלמע; מיט דעם װאַסער װעט ער בּאַגיסן זיינע בּייטעלעך. פאַרזעצטע מיט ציבּעלע- עס איז אויך 9 אַזײגער פאַרן קאַפר (אין אַפּריקע)! וועלכער שרעקט זיך ניט פאַר די בּייסעדיגע מאָסקיטן (מיקן). ווייל ער האָט געדיכט בּאַשמירט זיין נאַקעטן גוף מיט פעטסי . דער ציפערבּלאַט ווייזט שוין פיר אַזײגער דעם בּערגאַרבּעטער אין די אוראַלער בּערג (מזרח-רוסלאַנד) אויפן 60-טן מערידיאַן; מענשן זוכן דאָרטן אין די בּערג גראַניט. גאָלד און פּלאַטין. ווייטער אין דרום ציען זיך די גראָזיגע און זאַלציגע סטעפּעס אַרום דער אראַלער אָזערע- בּאַלד .
א אי יט
! װועט שוין דער פּאַסטוך אין סטעפּ אָנהײבּן צו מעלקן די קליאַטשעס; פון זייערע מילך מאַכט ער זיין נאַציאָנאַלן געטראַנק -- קומיס. אויף די בּרעגן פון טייך גאַנגעס (אין אינדיען) אויפן 905 מזרחדיגער לינג' אין דער זייגער 6; אין מערב פאַרבּט זיך שוין דער הימל רויט. און די זון גייט שוין אונטער- פון געדיכטן גראָז אויפן בּרעג פון טייך הױבּט דער קראָקאָדיל אויף צום הימל זיינע גרינע אויגן. פּונקט וי זיין מיאוסער קאָפּ װאָלט װעלן דעם לעצטן מאָל אַ קוק טון אויף דער ליכטיגער זון! דער העלפאַנט בּאַגריסט דאָ דעם ערשטן שטערן מיט קלאַנגען. װי פון אַ טרומייט' און דער טיגער - מיט אַ מורא- . דיגן בּרומען. ניטווייט פון 120-טן מערידיאַן געפינט זיך אַן אומגעהויערע גרויסע שטאָט. דאָ האָבּן שוין די מענשן אָפּגעגעסן וועטשערע. בּעת מיר זיצן נאָך ערשט בּיי אונזער מיטאָג. די דאָזיגע שטאָט אין פּעקין די הױפּטשטאָט |פון דער הימל-מדינה (כינע). דער זייגער איז דאָ שוין אַכט און דער אָװנט האָט פאַרשלײיערט די שטאָט מיט זיינע טונקעלע שאָטנס. אויף די בּרייטע פלעצער. אונטערן שיין פון פאַרבּיגע לאַמטערנעס שפּאַצירט אַרום אַ- פרייליכער עולם. .און די לאַנגע צעפּ הענגען בּיי די מענשן אַראָפּ פון הינטן. בּיז צו די פּיאַטעס: אַ גאַנג און אַ פלייט פון בּאַמבּוק רופן צוזאַמען געסט | אויף אַ טעאַטרשפּיל אונטערן פרייען הימל. לאָמיר אַרײנקוקן אין פענסטער פון אַ בּאַלױכטענער הויז; דורכן דינען מוסנלינענעם פאָרהאַנג. אויף וועלכן עס איז אָנגעמאָלט אַ דראַכנגעשטאַלט. זעהן מיר אַ מאַנדאַרין (אַן אָנגעזעהענער כינעזישער בּאַאַמטער). װאָס זיצט בּיי זיין פאַרשפּעטיגטער וועטשערע: מען דערלאַנגט אים זופּ פון שװאַלבּנעסטן און ער עסט מיט אַפּעטיט בּאַנוצנדיג זיך געשיקט דערבּיי מיט צוויי שטעקעלאַך פון עלפנבּיין אָנשטאָט אַ לעפל און אַ גאָפּל. ער וייס גאָרניט. אַז מיר זעהןי װי ער קלײבּט זיך צו פאַר- רויכערן זיין לאַנגע ליולקע. אין וועלכער ער האָט אַרײנגעלײגט אַבּיסל אָפּיום. דער גיפט װעט בּאַלד פאַרטומלען זיין מח. און ער װעט פאַרגעסן אָן אַלע זאָרגיי. | װאָס קען מען אין דערזעלבּיגער צייט זעהן ווייט אונטן כּמעט אויף דעם אַנדערן , עק" פון דער ערד? בּיים װאַלד טאַנצן דאָרט ווילדע מענשן אָרום אַ האַלבּפאַרלאָשענעם פייערי בּאַלד װעלן זיי צעװאַרפן די אַשׁ און אַרױסשאַרן פונדאָרט אַ קופּע רויטע מוראַשקעסי װאָס האָבּן זיך פאַררויכערט און אױסגעװיאָנזלט אוּנטערן אַשי און מיט גרויס אַפּעטיט װועט מען זיי אויפעסן פאַרן לייגן זיך. דאָס זיינען די איינוואוינער פון אַװסטראַליע; זייער גורל אין אַ טרויעריגער: זיי שטאַרבּן בּיסלאַכװײז אויס.
== 58 --
אויפן האַלבּאינזל קאַמטשאַטקאַ (אין מזרח-סיבּיר) איז שוין לאַנג נאַכט. קוקט זיך אויפמערקזאַם איין. אפשר זעהן מיר עס. אַ הייזלי אַ האַלבּ איינ- געגראָבּענע אין דער ערד? יע. אַזױ איז דאָס טאַקע: פון קוימען גייט אַ רויך. מען איז נאָך אויף: אַ בּער איז אַרײנגעפאַלן אין אַ פאַנגגרובּ. װאָס די מענשן האָבּן פאַר אים אָנגעגרייטי און די נעצן האָט מען אַרױסגעצױגן פון װאַסער . פול מיט פיש. אין דער הייזל איז דעריבּער ששון ושמחה. און די סעודה האָט זיך פאַרצוגן בּיז אין דער נאַכט אַרײן.
אַבּיסל ווייטערי אויפן 180-סטן מערידיאַן אויפן אויסערסטן פּונקט פון מזרח סיבּיר. לעבּן בּערינגוועג. איז שוין האַלבּענאַכט; אין נײזעלאַנד (אן אינזל אין אַװסטראַליע) איז נאָך דער מאָמענט ניט אָנגעקומען. לאָמיר דאָ ניט וועקן די איינגעשלאָפענע מענשן. אויף זייערע ליבּער זיינען אױסגעמאָלט שרעקלאַכע בּילדער: פאַרן איינשלאָפן האָבן. זי נאָך בּלוטדאָרשטיג געטראַכט וועגן מענשנפליישי
מיר געפינען זיך איצט אויף דער צוָוייטער העלפט פון גרינוויטשער. . מערידיאַן. אין שטילן אָקעאַן צװישן די אונצייליגע אינזלען פון אָקעאַניע- לאָמיר שטיל פאַרבּייגײין די אַלע אינזלען. ועלכע רוען. פאַרזונקען אין אַ טיפן שלאָף. אונטערן שאָטן פון די קאָקאָספּאַלמען לאָמיר אַריבּערשפּרײזן דעם בּרייטן יסי בּאַלד דאָי בּאַלד דאָרטֹן פונקלט אַ ווייטער פייערלי דאָס לויכטן די פייערלאַך פון די שיפן. וועלכע שווימען אויפן יםי
ערשט מיט 1505 (גראַד) מערבדיגער ליינגי אין קאַליפאָרניעי האָבּן /מיר ווידער האַרטע ערד אונטער די פיסי עס איז 4 אַזײיגער אינדערפריי סאַנ" פראַנציסקאָי די שטאָט. וועלכע איז אין 1906 צעשטערט געװאָרן פון אַן ערד" ציטערניש און איז שוין װידער אויפגעבּויט שלאָפּט נאָך:. וען עס װאָלט טאָג געווען. װאָלט איך אייך געוויזן אין די בּערגי װאָס געפינען זיך אין די אינ"
ווייניגסטע טיילן פון לאַנדי עטלאַכע גאָלדאָדערן צװישן די שטיינער; איך װאָלט אייך נאָך בּאַװיזן אַ גרופּע פון געװאַלדיגע טענענבּוימערי פּאַטריאַרכן פון דער פלאַנצנוועלט. זי זיינען חשובע עדות פֿון לאַנג פאַרגאַנגענע צייטן, זי װאַקסן שוין 1000--2000 יאָר. צום בּאַדױערן אָבּער איז די נאַכט צו פינסטער. | = אין דער לעפצונג פון טייך מיסיסיפי איז 6 אַזײיגער אינדערפרי, די זון
גייט אויף: אויפן הויכן בּרעג שטייט א פּלאַמינגאָ אויף איין פוס -- ער זעהט' װי די שטראַלנדיגע זון הױבּט זיך אויף פון דער טיפעניש פון ים. לאָזט אַרױס אַ געשריי פול מיט פריידי גיט אַ מעכטיקן קלאַפּ מיט די. פליגלען און הײיבּט זיך אויף אינדערהויך. ווייטער אין צפון. ניטווייט פון די גרויסע אָזערעס אין
קאַנאַדע. לויפן הירשן אַרום צװישן בּוימער. אויף וועלכע די בלעטער זיינען בּלייך געװאָרן פון דעם נאַכטפרעסטל.
אויף דעם מערבדיגן בּרעג פון גרענלאַנד בּיי די עסקימאָסן איז דער זייגער אַכט אינדערפרי. שוין בּאַגינען איילט דער מוטיקער יעגער אויף יאַגד. די הינט ציען זיין לייכטן שליטן איבּער די שנייאיקע פּלײינעןף זוכנדיק די שפּורן פון אַ פוקס אָדער אַן אַנדער חיה. עס איז אויך אַכט אַזײגער אינם מיטלסטן טייל פון בּראַזיליע: די היץ איז שוין אַזױ שטאַרק. אַז אפילו דער קאָליבּרי קען ניט אריבּערטראָגן די פייערדיקע שטראַלן פֿון דער זון און ער בּאַהאַלט זיך אין שאָטן פון די וועלדער. וועלכע זיינען אַזױ געדיכט. אַז מען קען דורך זיי ניט דורכגיין. דעם גאַנצן פרימאָרגן איז דער קאָליבּרי צוזאַמען מיט פאַרבּיקע פלאַטערלאַך אַרומגעפלויגן פון בּלום צו בלום און געקליבּן פליגעלאַך און װערימלאַך. פאַר די שיפן. וועלכע געפינען זיך איצט אינמיטן פונם אַנטלאַג- טישן אָקעאַן. איז דער זייגער 10; עס איז 1 אזייגער אויף דעם גרינוויטשער מערידיאַן. פונװאַנען מיר האָבּן אָנגעהױבּן אונזער רייזע.
אָבּער די ערד דרייט זיך. און די ראָלעס בּייטן זיך' װער עס האָט געשלאָפן. כאַפּט זיך אויף: װער ס'איז געווען אויף: שלאָפט איין: ווער ס'האָט געאַרבּעַטי גייט צו רוּ; װער ס'האָט גערוטי גייט צו דער אַרבּעט. די ערד איז אַ גרויסע װאַרשטאַט, וואו די אַרבּעט שטעלט זיך ניט אָפּ אויף איין רגעי".
די ווירקונג פון דער לופט אויף די ליכטשטראַלן.
די לבנה. די שטערן און דערהויפּט די זון בּאַלױכטן די ערד. װער פון אונז שפּירט ניט אויף זיך די מחיהדיגע ווירקונג פון דער ליכטיקייט! פינ- סטערניש איז רו און טויט. ליכטיקייט איז לעבּן און טאַט. לאָמיר זיך דעריבּער בּאַקענען מיט אייניגע געזעצן. לוט וועלכע די ליכטיקייט וירקט. דאָס װעט אונז העלפן פאַרשטײין אייניגע זעהר אינטערעסאַנטע ערשיינונגען
האַלבּנטאָג ווען די זון שטייט הויך אויפן הימל, אין איר גלאַנץ אַזױײ" שטאַרקי אַז ער בּלענדט די אויגן. קיינער װאַגט דעמאָלט ניט איינצוקוקן זיך אוֹיף דער זון אינדערפרי און פאַרנאַכט װוען זי שטייט גאָר נידעריג אויפן הימל. װאַרפט זי א ווייכן רויטן שיין אויף דער ערד און אונזערע אויגן קענען זיך רואיג ווענדן צו דער זוּן. די ערשיינונג ערקלערט זיך אַזױ : די זונשטראַלן גייען דוּרך דוּרך דער לופט. וועלכע רינגלט אַרום די ערדי און דערבּיי פאַרלירן זי אַ טייל פון זייער שטאַרקײט. װאָס דיקער די שיכט לופט איזי אַלץ מער ווערט די ליכטיקייט אָפּגעשװאַכט. האַלבּנטאָג, ווען די זון איז הויך אויפן הימל, פאַלן אירע שטראַלך כּמעט גראָד, וי ס'פּאַלט אַ פאָדים מיט אַ געװויכט. אָט
ה-- 440 ---
דער גראָדער וועג איז דער קירצסטער וועג פון דער זון בּיז דער ערדי די שטראַלן פאַרלירן דאַן ווייניג פון זייער שטאַרקײט און בּלענדן אונז די אויגן. פאַרקערט. וװען די זון שטייט נידעריג אויפן הימל. פאַלן אירע שטראַלן משופּעדיג: גענייגט. זיי גייען דורך אַ לענגערן װועג דורך דער לופט. בִּיז זי דערגרייכן דעם אָרט, ואו זיי האָבּן אונז אַזױ געבּרענט און געבּלענדט יו אַזײגער בּײיטאָג. אויפן לענגערן. ועגי בּמילא דורך א גרעבּערער שיכט לופט. פאַרלירן זיי אויך מער פון זייער קראַפט. װערן אָפּגעשװאַכט און מאַט. דערהױיפּט װירקט אָפּשװאַכנדיג אויף די שטראַלן די פייכטקייט פון. דער לוֹפט; פאַרנאַכט און אינדערפרי איז די לופט בּאַזונדערס רייך מיט װאַסערדאַמף. ווען די זון איז נידעריג אויפן.-הימלי דוכט זיך אונזי אַז זי איז ווייטער פון אונז איידער דאַן. ווען זי איז הויך אויפן הימל. דאָס ערקלערט זיך אויך דערמיט. װאָס איר שיין איז דעמאָלט שװאַכער. אין דעם קען מען זיך | איבּערצייגן אויף אַזאַ איינפאַכן בּיישפּיל. מיר קוקן למשל אייף אַ גאַסלאַמ- טערנע דורכן פענסטער פון אונזער הויז אין אַ. קלאָרער נאַכט און אין אַ נעפּלדיגער: מיר ווייסןי אַז די לאַמטערנע איז געבּליבּן אויף איר שטענדיגן אָרט. און פונדעסטוועגן דוכט זיך אונז אין אַ נעפּלדיגער נאַכט. אַז מען האָט . זי אָפּגערוקט ווייטער פון אונזער הויז. דאָס איז דערפאַר. װאָס דורכן נעפּל שיינט זי שװאַכער. אויך דוכט זיך אונז אין אַ נעפּלדיגער נאַכט. אַז די פייערלעך אין די בּאַלוכטענע הייזער שיינען עפּעס פון אַן אָרט. װאָס איז זעהר ווייט פון אונז. | ווען די זון איז נידעריג אויפן הימל. ! קומט זי אונז פאָר גרעסער וו דעמאָלט. ווען זי שטייט הויך אויפן הימל (דאָסגלײכן די לבנה). דאָס איז אָבּער פשוט אַ טעות פון אונזערע אויגן און בּאמת בּייט זיך ניט די גרויס פון דער זון. וװען זי שטייט הויך אויפן הימל. זעהט אונזער אויג זי אַלײן אָפּגעזונדערט פון אַלצדינגי װאָס עס געפינט זיך אויף דער ערדי און דעריבּער | פאַרגלייכן מיר ניט איר גרויס מיט קיין אַנדער זאַך. און אונזער אויג נעמט איר אָן קליין. ווייל װירקנדיג פונווייטן. שאַפט זי אין אונזער אויג (אויפן | נעצהויט) אַ קליינעם אָפּבּילד. / | = אַנדערס איז. ווען די זון איז נידעריג אויפן חימל. פונווייטן דוכט זיך אונז. אַז הייזער. טורעמס רירן אָן מיט זייערע שפּיצן דעם ווייטן האָריזאָנט: און מיר פאַרגלייכן די זון. וועלכע שטייט אויפן האָריזאָנט. מיט די נאָהענטצ . צו איר הייזער (עס דוכט זיך אין דער פּערספּעקטיוו. אַז זיי זיינען נאָהענט צו איר)- װי קליין די הייזער זאָלן פונווייטן ניט אויסזעהן. ווייסן מיר אָבּער
31 --
פון דער ערפאַרוֹנג. אַז בּאמת זיינען זיי פיל גרעסער און דערפאַר נעמען מיר. אָן. אַז די זון איז דאָרט אויך גרעסער.
מיר האָבּן זיך פריער אָפּגעשטעלט אויף דעם. אַז די אַטמאָספערע. דאָס הייסט די לופט, װאָס רינגלט אַרום די ערדי שװאַכט אָפּ די װירקונג פון די ישטראַלן. דערהױיפּט װוען זיי גייען אַדורך דורך געדיכטע און פייכטע שיכטן פון דער לופט. מיר מוזן זיך אויך אָפּשטעלן אויף דער אינטערעסאַנטער ערשיינונגי אַז די לופט צעזייט די ליכטיקייט' פאַרבּריײיטערט אַ סך מאָל דאָס פעלד פון איר וירקונגי דערמאָנט זיך. װי קינדער לאָזן מיט אַ קליין שפּיגעלע ליכטיגע העזעלעך אויף די װענט און אויפן סאָפיט. בּאַװעגנדיג דעם שפּיגעלעי האַלטן זיי אים אַזױי אַז די שטראַלן פון דער זון פאַלן אויף אים' דער שפּיגעלע אָבּער װאַרפט אָפּ פון זיך די שטראַלן שפּיגלט זיי אָפּ און דער אָפּגעשפּיגלטער שיין פאַלט אויף די ווענט. אויפן סאָפיט. וואו מיר זעהן ליכטיגע פלעקן אַ שפּיגל איז מסוגל אָפּצושפּיגלען די ליכטיקײיט מיט א בּאַזונדערע שטאַרקײט. אַפולע אַנדערע געגנשטאַנדן האָבּן אויך די זעלבּיגע אייגנשאַפט. אין אַ געװיסער מאָס אָפצושפּיגלען די ליכטיקייט און צו פאַרשפּרײטן זי. דערמאָנט זיך' װי עס היבּן אָן װײצוטאָן די אויגן. װען מען קוקט אויף אַ פעלד בּאַדעקט מיט שנייי װען די זון בּאַשײנט איםי דאָס שפּיגלט דער שניי אָפּ די ליכטיקייט פון דער זון. װען למשל מען לאָזט אַרין אין אַ פינסטערן צימער דורך אַ שפּאַלט אין לאָדן אַ שטראַלי הױבּן אָן צו לויכטן די שטױבּעלאַך. וועלכע עס טראָגן זיך אין דער לופטן אויפן װעג פון דעם ליכטיגן שטראַל. די בּאַלױכטענע שטױבּעלאַך שפּיגלען אָפּ די ליכטיקייט און פאַרשפּרײטן. צעזייען זי ווייטער אַרום זיך. זאָל זיך דער שטויבּ אַראָפּ- לאָזן אויף דער ערדי װעט אויך דער ליכטיגער פּאַס בּלאַסער װערן- די לופט |שפּיגלט אויך אָפּ די ליכטיקייט און צעזייט און צעשפּרײט זי אין אַלע זייטן. דער שטראַל גייט אויף זיין װעג אין דער ריכטונג פוּן אַ גלײיכער ליניע און בּאַלױכט דאָס. װאָס עס ליגט אויף זיין וועגי אָבּער די לופטי דורך וועלכען ער גייט דורךי שפּיגלט אָפּי. צעװאַרפט די ליכטיקייט אין אַלע זייטן און בּאַלױכט אוֹיף אַזאַ אופן אויך די געגנשטאַנדן אויף װעלכע די שטראַלן פאַלן ניט דירעקט. צוּליבּ דעם איז אויך ליכטיג אין אונזערע ואוינונגען ואו די דירעקטע שטראַלן פון דער זון קומען אָפּטמאָל גאָרניט אַרײן; דאָס לויכט די לופט' װעלטע שפּיגלט אָפֿי צעזייט די ליכטיקייט אין אַלע זייטן דערפון נעמט זיך אויך דער וואונדערלאַכער העלבּלויער פאַרבּ פון הימל: דאָס שפּיגלט אָפּ די לופט די ליכטיקייט פון דער זוֹןף אַ געגנשטאַנדי װעלכער שטייט אַנטקעגן דער ליכטיקייט. װאַרפט אָפּ פון זיך אַ שאָטן. דער שאָטן קען אָבּער
=
- יי יט -- 849 --
ניט זיין אויף דער ערד אינגאַנצן א פינסטערערי. - הגם דער אָרט. אויף וועלכן | ער פאַלט. ווערט ניט בּאַשיינט דירעקט פון דער זוןי אָבּער די אַרומיגע
- = בּאַלױכטענע לופט שװאַכט אָפּ זיין פינסטערקייט. װאַרפנדיג אויף אים דעם
שֵׁיין פון דער אָפּגעשפיגלטער ליכטיקייט. מיט דער פעאיקייט פון דער לופט אָפּצושפּיגלען ליכטיקייט ערקלערט
זיך' פאַרװאָס עס װערט ניט פינסטער תּיכֹּף. װי די זון גייט אונטער און י
ס'װוערט ליכטיגי נאָך איידער די זון בּאַװײזט זיך' נאָך איידער זי גײט . אויף: פאַרנאַכט איז די זון שוין אונטערן האָריזאָנט און בּאַגינען -- נאָך / אונטערן האָריזאָנט, אָבּער אירע לעצטע אָדער ערשטע שטראַלן דערגייען צו -
| = די העכסטע שיכטן פון דער לופטי און די לופט שפּיגלט זי אָפּ אויף דער ערדי דעריבּער װערט די ערד בּאַלױכטן מיט אַ מאַטן שיין. נאָר דאן. װען קין
איין שטראַל דערגרייכט שוין ניט בּיז צו דער אַטמאָספּערע: װערט אויף דער ערד אינגאַנצן פינסטער. אַ דאַנק אָט דער ווירקונג פון דער לופטי האָבּן מיר אַ בּין השמשות. אַן איבּערגאַנג פון נאַכט צו טאָגי און פון טאָג צו נאַכטי. איצט לאָמיר פּרובן זיך פאָרשטעלן. װאָס װאָלט אויף דער ערד געשעהף . ווען אַרום איר װאָלט קיין לופט (קיין אַטמאָספערע) ניט געווען- דורכגייענדיג דורך אַ רוים. אין װעלכן סאיז קיין איין שטאָף ניטאָי װאָלטן די שטראַלן געגאַנגען אויף זייערע גלייכליניגע װעגן און זײ װאָלטן בּאַלױכטן נאָר די - געגנשטאַנדן און די ערשטע. אויף וועלכע זי װאָלטן דירעקט געפאַלן דאָרט . אָבּער. וואו קיין שטראַלן װאָלטן ניט געפאַלן װאָלט געהערשט אַ פולקומער ר חושך, און קיין זייטיגער אָפּשײן װאָלט ניט אָפּגעשװאַכט די פינסטערקייטי . דער גרענעץ צװישן ליכטיקייט און פינסטערקייט װאָלט דאַן געווען דייטליך און שאַרף. און קיין שום איבּערגאַנג צװישן אַ פינסטערן און אַ בּאַלױכטענעם . אָרט װאָלט ניט געװען די זון װאָלט געלויכטן אויף אַ פינסטערן הימלי און קיין איבּערגאַנג פון טאָג צו נאַכט און פון נאַכט צו טאָג װאָלט גיט געען די זון גייט אונטער. און מיטאַמאָל װאָלט פינסטער געװאָרן פּונקט װי אין אַ צימערי וואו מען פאַרלעשט מיטאַמאָל די לאָמפּי אין העלן טאָג ווען די זון שיינט. װאָלטן מיר אויפן הימל געזעהן שטערן. ווייל עס װאָלט. בּאַלױכט גע- װאָרן נאָר דער אָרט אויפן הימל. וואו די זון געפינט זיך. און אַזױװי קיין לופט, װאָס צעזייט די ליכטיגקייט אין אַלע זייטן און פאַרפלייצט זי איבּערן גאַנצן הימל, איז ניטאָ. װאָלט דער שיין פון דער זון ניט איינגעשלונגען דעם שיין פון די שטערן און ניט פאַרשטעלט זי פון אונזערע אויגן. אויפן פינסטערן הימל װאָלטן זיך בּייטאָג בּיי דער ליכטיגער זון. שטערן געזעהן. װײַל די זון װאָלט בּאַשײנט נאָר דעם אָרט פון הימל. וואו זי איז אַלײן, עס איז ניטאָ קיין
-- 88 --
לוּפטי וועלכע זאָל צעזייען די ליכטיקייט אין אַלע זייטן. פאַרפלײיצן מיט איר אַזױ דעם גאַנצן הימל. אַז די שטערן זאָלן פאַרבּלאַסן. |
מיר זיינען אַזױ צוגעוואוינט צו דער לופט און צו איר ווירקונג אויף דער ליכטיקייט, אַז אונזער פאַנטאַזיע מאָלט דעם בּילד ניט אָן מי. בּאמת אָבּער איז. דאָס ניט נאָר אַ פאַנטאַזיע גענויע אויסרעכענונגען און די ערפּאַרונג פון לופט- פליער האָבּן בּאַװויזן. אַז די אַטמאָספערע דערגרייכט אַן ערך 800 קילאָמעטר אינדערהייך. און אַז ווייטער הייבּט זיך אָן דער טייל פון וועלטרוים. וואו קיין שטאָפן אפילו גאַזיגע דאַרפן שוין ניט זיין. בּמילא קומט אויסי אַז די ליכט- שטראַלן פון ווייטע שטערן. פון דער זון און דער לבנה מוּזן זיך דאָרט פאַר- שפּרײטן אינם ליידיגן רויםי ניט אָפּשפּיגלענדיג און ניט צעזייענדיג זיך. אויף דעמזעלבּיגן אופן. װי מיר האָבּן זיך נאָרװאָס געפּרובט פאַרשטעלן.
נאָך אויף איין ערשיינונג איז אינטערעסאַנט זיך אָפּצושטעלן די ליכט- שטראַלן פאַרשפּרײטן זיך. גייען אויף גלייכליניגע װעגן נאָר. כּל-זמן דער שטראַל פּאַרשפּרײט זיך אין איין סביבה; װי נאָר ער גייט אַריבּער פון איין סביבה אין אַן אַנדערער. בּייט זיך זיין ריכטונג. דאָס קומט פאָר. ווען דער שטראַל גייט אַריבּער פון דער לופט אין גלאָזי אין װאַסער אָדער פאַרקערט, פון אַ שיטערער סביבה אין אַ געדיכטערער און פאַרקערט. די אָפּנײגונג פון דער פריערדיגער ריכטונג / הענגט אָבּער אָפּ פון דעם. - : וי דער שטראַל פאַלט אויפן - אױבּערפלאַך פון דער גייער סביבה. לאָמיר דאָס קלאָר מאַכן דורך אַ צייכענונג: / די ליניע אב (פיג-6) טיילט א 7 הב אָפּ דאָס װאַסער פון דער / ן לופט: דער שטראַל ג ד פאַלט | ו גראָד אויפן אױבּערפלאַך | פון װאַסער- אַזאַ פאַלונג : רופט זיך אָן אַ װערטיקאַלע פאַלונג: ווייל אַזױ פאַלט א י פיגור 6. לאָטי די הי אַ פאָדים מיט אַ געװיכט. דער שטראַל ג ד גײט אַריבּער אין װואַסער (אין אַ נייע געדיכטערע סביבה) און זיין ריכטונג בּייט זיך ניט.
איצט לאָמיר זיך פאָרשטעלן אַזאַ פאַל. די ליניע א ב אויף דער ציי- כענונג 7 טייל אויך אָפּ לופט פון װאַסער (אױיבּן איז לופט. אוגטן --
3
= 84 --
װאַסער). דער שטראַל ג ד פאַלט אויפן אױבּערפלאַך פון װאַסער ניט ווערטי- קאַל (דאָס װאָלט געװען די ריכטונג ג ח) נאָר משופעי גענייגט צוּם אוי- - כערפלאַך | אַריבּערגײעגדיג אין װאַסער' גייט שוין ווייטער דער שטראַל | | = ניט אין דער פריערדיגער ריכטונגי 8 יי װעלכע װאָלט געווען ד הי נאָר ער | = נייגט זיך אָפּ פון זיין פריערדיגער ריכטונג און דערנעהענטערט זיך צו | = דער װערטיקאַלער ריכטונג ליגנדיג 3 אוױף ד ז די ערשיינונג קומט פאָר | /אַלעמאָל. װען אַ גענייגטער שטראַל גייט אַריבּער פון אַ שיטערער : סביבה אין אַ געדיכטערער: די ער" ז שײיננג הייסט ליכטבּרעכונג אָדער | פאר? וי שטראַלנבּרעכונגי ווען אַ גענייגטער שטראַל גייט אַריבּער פון אַ געדיכטערער סביבה אין. אין אַ שיטערער קומט פאָר פּונקט אַ פאַרקערטע ערשיינונג: דער שטראַל נייגט זיך אויך אָפּ פון זיין פריערדיגער ריכטונג. אָבּער דערבּיי דערווייטערט. ער זיך פון דער װערטיקאַלער. לאָמיר זיך דאָס קלאָר מאלן אויף אַ | | צייכענונג 8: די ליניע מ נ תש | | = טילט אָפּ װאַסער פון לופט, / 2 | יי אין װאַסער געפינט זיך די ה | לאַמטערנע ל. פון איר גייט אַ - /: : | שטראַל ל קי אַרױסגײענדיג פון מ דייייי עקיייייייייי- 1 == װאַסער אין לופט, גייט ער שוין | ניט אויף זיין פריערדיגן װעג ק ר. נאָר ער בּרעכט זיך אָדער שע נייגט זיך אָפּ פון אים: דער 7 ווייטערט זיך פון דער ווער- טיקאַלער ריכטונג א ק און פיגי 8 | נעמט אָן די ריכטונג ק טי אַ זעהר אינטערעסאַנטן קאַפּיטל װעגן דער ליכטבּרעכונג אין דער אַטמאָספערע פון דער ערד געפינען מיר אינם בּוך פון בּאַװואוסטן פראַנצויזישן שרייבּער פאַבּר: , דער שטערנהימל" אַן אַסטראָנאָמיע פאַר יונג און אַלט, | ער היבּט אָ אַזױ;
יי ( --- 88 --
| = גענוג מיט טעאָריִעס! לאָמיר איצט מאַכן עטלאַכע פּרובן. וועלכע זאָלן זיך שטיצן אויף די כּללים פון דער ליכטבּרעכונגי - שטעלט אַװעק אויף דער ערד אַ כַּלי מיט ניט קיין דורכזיכטיגע ע װענטלאַך. אַ שיסל, צומבּיײישפֿיל. און לייגט אַװעק אויפן דעק אַ מטבּע! שטעלט זיך אַװעק אַלין אַזױ אַז איר זאָלט קענען זעהן די מטבּע- רוקט זיך איצט אָפּ פון אייער אָרט אַבּיסל אויפצוריקי װעט איר שוין די מטבּע מער ניט זעהן ווייל די װענטלאַך פאַרשטעלן זי. אויב אָבּער. בּעת איר שטייט אויף אייער נייעם אָרטי װעט אַן אַנדערער אָנגיסן אין שיסל װאַסערי װעט איר שוין די מטבּע װידער דערזעהן. ניט געקוקט אויף דעם' װאָס זי איז געבּליבּן אויף דעםזעלבּיגן אָרט. און די װענטלאַך פון שיסל האָבּן דאָך זי געדאַרפט פאַר- שטעלן. קיין כּישוף איז דאָי ניטאָ- די ערשיינונג ערקלערט זיך מיט דעם צווייטן כּלל פון דער ליכטבּרעכונג' לוט װעלכן די שטראַלן נייגן זיך אָפּ פון זייער פריערדיגן וועג. װען זײ גײיען אַרױס פון װאַסער און לופט. | פ לאָמיר זיך פאָרשטעלן די גראָדע ליניע 88 וועלכע פירט צום בּרעג פון בּליי' פּונקט אַזױ קענען מיר זיך פאָרשטעלן די ריכטונג פונם שטראַל. וועלכער האָט געקענט גיין פון דער מטבּע. איידער מען האָט אַרײנגעגאָסן דאָס װאַסער. שטעלט זיך פאָרי אַז דאָס איז דער שטראַל 08. ציט אים ווייטער 3 אִין דער פאָרשטעלונג' ער װעט צום 2 אויג. ועלכע געפינט זיך אין אי ניט דערגיין. אָבּער ווען מיר האָבּן אָנגעגאָסן װאַסער. נייגט זיך דאַן דער שטראַל 8 אָפּ פון זיין ריכטונגי װען ער גייט אַרױס פון װאַסער. זיין װעג איז פיגור פי אַ מטבּע, װאָס איז פאַרשטעלט מיט איצט 88 און ער דערגייט צום אױן. דער װענטל פון דער כּליי קען געזעהען װערן | אַדאַנק דער בּרעכונג פון די שטראַלן. מיר זעהן אָבּער די מטבּע ניט אין דעם פּונקט 0 פונװאַנען דער שטראַל גייט אַרױס, נאָר אין 01. 01 איז דער ענדפּונקט פֿונם פֿאַרלענגערטן שטראַל 88- אונז דוכט זיךי אַז דער שטראַל קומט אַרױס פון אָטדעם פּונקט און ניט פון דעם' װאו די מטבּע ליגט אין אמתן. אויפן זעלבּיגן אופן קען מען ערקלערן אויך אַזאַ ערשיינונג:. װען מען לאָזט אַראָפּ אין װאַסער אַ שטעקן אין אַ גענייגטער לאַגעי דוכט זיך אויס. אַז ער איז אַזױ װי איינגעבּויגן אָדער איינגעקנאַקט אין דעם פּונקטי וואו ער טונקט
יע ר ר יי 2
*ב
ה-- 860 --
זיך אָפּ אין װאַסער. דער שטראַל 08 וועלכער גייט פון אונ טערשטן עק פונם שטעקן. בּרעכט זיך. װען ער גייט אַרױס פון װאַסער. דערווייטערט זיך פון לאָט און נעמט אָן די ריכטונג 88. די בּרעכונג נאַרט אָפּ די אויגן און זי . זעהען דעם עק פון שטעקן ניט אין ס' נאָר אין פּונקט 1סי דאָס הייסט. אין דער : ריכטונג פון דעם שטראַל הם. וועלכן מיר פאַרלענגערן אין | = אונזער פאָרשטעלונג; די איבּע- - ריגע פּונקטן פון שטעקן װערן אויך אָפּגערוקט אויפן זעלבּיגן אופן. און דערפאַר קומט אונז פאָר. אַז דער טייל פונם שטעקן! יװאָס ליגט אין װאַסער. איז קיר-
0 = צער און געבּראָכױ פיגור 10. אַ שטעקן אין װאַסער װייזט אויס איינגע- יי קנייטשט דער בּרעכונג פון די שטראַלן דיזעלבּיגע ערשיינונגען
קוֹמען אויך פאָר אין דער אַט- מאָספערע אַרום דער עֹרְד. מיר ווייסן דאָך. אַז די אַטמאָספערע האָט ניט אומעטום די גלייכע געדיכטקייט און װאָס העכער איבּער דער ערדי ווערט זי אַלץ שיטערערי
אַ שטראַל ליכטיקייט דערגרייכט די ערד אין דער ריכטונג 58 (פיגי 11), ווען קיין לופט װאָלט ניט געווען. װאָלט זיך דער שטראַל ניט אָפּגענײגט פון זיין װעג: ער װאָלט זיך פאַרשפּרײט ווייטער אין דער ריכטונג פון דער
גראָדער 58 און װאָלט ניט בּאַרירט די ערד. פונם פּוסטן וועלטרוים דרינגט ער אָבּער אַריין אין דער אױיבּערשטער שיכט פון דער לופטי גייטי הייסט עס, אַריבּער פון אַ סביבהי װאָס האָט ניט קיין געדיכטקייטי װאָס מען זאָל קענען אויסמעסטן (גיכער פאַר אַלץ איז דאָרט גאָר קיין שטאָף ניטאָ)! אין אַן אַנדערערי | װאָס האָט א געוויסע געדיכטקייט. דער- פאַר בִּרעכט זיך דער שטראַל און נעמט אָן די ריכטונג 80. דאָ װידער פאַרלאָזט ער די שיטערע לופטשיכט און גייט: אַריבּער אין אַ געדיכטערערי דער שטראַל ווערט װוידער געבּראָכן און ער דער- נעהענטערט זיך נאָכמער צו דער לאָטריכטונג און גייט דורך דעם וועג ססי צוליבּ דער גרעסערער געדיכטקייט פון דער נייער לופטשיכט קומט אין פונקט ס
פיגי 11
-- 87 יי
ווידער פאָר אַן אָפּנײגונג. אַזױ נייגט זיך דער שטראַל אַלץ מער און מער אפּ פון זיין פריערדיגער ריכטונג צוליבּ דער ניטגלייכער געדיכטקייט פון די אויבּערשטע און די אונטערשטע לופטשיכטן. און די אויג דערזעהט דעם שטראַל אין דער ריכטונג /48. די בּרעכונג פון די שטראַלן אין דער לופט בּרענגט דערצוי אַז מיר זעהן די זון אָדער די לבנה שוין איבּערן האָריזאָנט. ווען בּאמת זיינען זיי נאָך אונטער אים. ווען זי זיינען נאָך פּאַרשטעלט' פון אונז צוליב דער אױסגעפּוקלטקײט פון דער ערדי
עס קומט בּמילאָ אויס. אַז מיר זעהן די זון -- איר וועט מיר אפשר ניט װועלן גלויבּן -- נאָך איידער זי איז אינדעראָמתן אויפגעגאַנגען אין דער רגעי ווען מיר זעהן אינדערפרי איר גאַנצן ליכטיגן ראָד. בּאַרירט זי נאָר בּאמת מיט איר אױיבּערשטן ראנד דעם האָריזאָנט; און פאַרנאַכט, ווען מיר זעהן איר אויף דער גרענעצליניע פון הימל, איז זי שוין אינדעראמתן אויף אונזער הימל ניטאָי אַזױ בּייט די אַטמאָספערע די לאַגע פון דער זון: זי הייבּט זי אויף איבּער דעם האָריזאָנט. און טאַקע אויף אַ שטיקי װאָס איז גלייך צו איר בּרייט. - דיזעלבּיגע' ערשיינונג חזר'ט זיך איבּער בי אַלע איבּעריגע הימל- קערפּער: דער לופטשלייערי דורך וועלכן מיר זעהן אַלע שטערן הײבּט זי אויף פאַר אונזערע אויגן העכער, װי זיי זיינען אינדעראמתן; דאָס קומט פאָר ניט נאָר אויפן האָריזאָנטי נאָר אויף יעדער הויך פונם הימל. נאָר דעמאַלט. ווען אַ שטערן געפינט זיך אין זעניטי זעהן מיר אים אויף זיין אמתן אַָרטי אין אַלע איבּעריגע פאַלן אָבּער זעהן מיר די שטערן ניט אויף זייער אמתן אָרט. װיאַזױ האָט מען זיך דעװואוסט, פון וועלכע שטאָפן אָדער
עלעמענטן די זון און די שטערן בּאַשטײען? (דער ספּעקטראַלער אַנאַליז)
= די בּאַזונדערע טיילן פון דער װיסנשאַפט זיינען ענג פאַרבּונדן איינער מיטן אַנדערן. יעדער פון זי שטרעבּט צום אמת אויף זיין געבּיט. און אַלע. צוזאַמען שטרעבּן זיי צו דערוויסן זיך דעם אמת וװעגן דער גאַנצער װעלט. די ערפאָלגן אין איין טייל פון דער װיסנשאַפט גיבּן אַ שטופּ די אַנדערע, און אַזױ בּאַקומט זיך אַ וואונדערלאַך. גרויסע און ענגע צוזאַמענאַרבּעטונג. מיר האָבּן שוין געזעהן. װי די װיסנשאַפט װעגן די. שטערן בּאַנוצט זיך מיט דער געאָמעטריע. מיט דער מאַטעמאַטיק. די געזעצן פון פיזיק וועגן דער ווירקונג פון דער שװערקראַפּט אויף דער ערד האָט ניוטאָן אַריבּערגעטראָגן אויפן גאַנצן וועלטרוים אוך אויף אַזאַ אופן האָט ער בּאַרײכערט די אַסטראָנאָמיעמ יט דעם
| גרויסן געזעץ וועגן דער אַלװעלטלאַכער צוציאונג. די לערע וועגן דער. י
ליכטיקייט איז אויך אַ טייל פון דער פיזיקי אָבּער אירע געזעצן װערן אויך | אויסגענוצט אין דער אַסטראָנאָמיע און פאַרענטפערן אַפולע זעהר וויכטיגע פראַגן.
ה לע שטערן לויכטן; אפילו די ווייטסטע פון זיי שיקן צו אונז זייערע שטראַלן. די װיסגשאַפּט כאַפּט אָן די שטראַלן. נעמט זיי אויף אַ פאַרהערי כּדי זי פאַנאַנדערצופרעגן וועגן דער נאַטור פון די דאָזיגע װייטע ניטצוטריט- לאַכע װעלטןי פונװאנען זיי זיינען געקומען. - לאָמיר זיך בּאַקענען אויפוויפיל - דאָס איז מעגלאַך מיט די רעזולטאַטן צו ועלכע. די װיסנשאַפּט איז געקומען אויף דעם געבּיט. : :
איר האָט אפשר אַמאָל אַלײן געפּרובט מאַכן. אַזאַ עקספערימענט: שניידט אויס פון האַרטן פּאַפּיר אָדער קאַרטאָן אַ קרייזי פירט דורך פון זיין צענטה 7 ראַדיוסן. צעטיילט אויף אַזאַ אופן דעם גאַנצן פּלאַך פון רינג אויף ? טיילן און בּאַקלעפּט יעדן טייל מיט פּאַפּיר פון אַן אַנדער פאַרבּ. נעמט דערבּיי די פאַרבּן. װאָס מיר זעהן אין אַ רעגנבּויגן: רויט, אָראַנזשי געלי גרין. הימלבּלוי, טונקלבּלוי און װיאָלעט (לילאַ). שטעכט איצט דורך דעם צענטער פון רעדל מיט אַ דראָט אָדער מיט אַ לאַננער נאָדל און הױיבּט אים אָן גיך צו דרייען! אַלע פאַרבּן װעלן זיך דאַן צונויפגיסן און דער ראָד װעט אונז פאָרקומען װײַיס. די ווייסע שטראַלן פון דער זון זיינען אויך בּינטלאַך פון פאַרבּיגע שטראַלן, וועלכע זיינען פאַראייניגט צװישן זיך און ווייזן דעריבּער אויס װײַס. איר האָט אפשר בּאַמערקטי אַז געשליפענע גלעזער לויכטן מיט אַלע פאַרבּן פון רעגנבּויגן. ווען אויף זי פאַלן די שטראַלן פון דער זון. איר האָט דאָסי קען | זיין. בּאַמערקט אויף די קליינע געשליפענע גלעזלאַךי . וועלכע מען הענגט אויף וי אַ צירונג. אויף גרויסע הענגלייכטער. | ניוּטאָן האָט דער ערשטער אויפמערקזאַם געמאַכט אויף אָטדער ערשיינונגי ווען אַ שטראַל ליכטיקייט גייט אַדורך דורך אַ גראָבּער געשליפענער גלאָזי בּרעכט ער זיך ווען ער גייט ווידער אַרױס אין דער לופט, ווייל ער גייט אַריבּער פון אַ געדיכטערער סביבה אין אַ שיטערערעי דער שטראַל בּרעכט זיךי דאָס - הייסט ער נייגט זיך אָפּ פון זיין פֿריערדיגער ריכטונג. אָבּער. דער ווייסער שטראַל איז אַ בּינטל פון פאַרשײדענע פאַרבּיגע שטראַלן און ניט אַלע פאַר-. בּיגע שטראַלן בּרעכען זיך אויף איין אופן דעריבּער נעמט זיך יעדער שטראַל אָן זיין בּאַזוּנדערן ועג און ווערט במילא קענטיגי די צעלייגונג פון דער ליכטיקייט אויף פאַרבּיגע שטראל. הייסט' אין דער װיסנשאַפט ליכטצעזייאונג |ניװטאָן האָט אויך בּאַװין. אַו די
2 80 --
ליכטצעזייאונג קען מען בּעסער פאַר אַלץ בּאַמערקן. בעת מען לאָזט דורך אַ װוייסן זונשטראַל דורך אַ געשליפענעם דריקאַנטיגן גלאָז (אַ דריי- קאַנטיגע פּריזמע). די ערשיינונג קומט פאָר אין איר גאַנצער דייטליכקייט. ווען מיר לאָזן אַדורך דורך דער פּריזמע ניט קיין פולע שטראַלן און בּאַ טראַכטן זיי אין אַ פינסטערן צימערי וואו יעדער שטראַל, וי שװואַך ער זאָל גיט זיין. ווערט גוט קענטיגי מאַכט אין אַ פענסטערלאָדן אַ לעכל. אַזױ אַז אין צימער זאָלן אַרין די זוג- שטראַלן. זי װועלן גיין אויף אַ גראָדליגיגן. וועג. און אויף דער אַנטקעגנדיגער װאַנט װעט זיך בּאַקומען אַ ליכטיגער ו' פלעק. דער אָפּבּילד פונם לעבל. ווען מיר זאָלן אָבּער אויפן עג פונם שטראַל האַלטן אַ דריקאַנטיגע פריזמעי װעט זיך אויף דער װאַנט בּאַקומען אַ לאַנג- ילאַכע פיגור' וועלכע װעט בּאַשטײן פון. ? פאַרבּיגע פּאַסן אין אַזאַ סדר: אױיבּן װיאָלעט (די שטראַלן פון דעם פאַרבּ נייגן זיך אָפּ בּיים בּרעכן מער פאַר אַלע איבּעריגע). דערנאָך טונקלבּלוי. הימל- בּלוי. גרין. געלי אַראַנזש און גאָר אונטן : -- רויט (רי רויטע שטראַלן בּרעכן פיגי 12 פּריזֹמע. לינקס אין פּערספּעק- טיווע, רעכטס אין קווערשניט. זיך ווייניגער פאַר די איבּריגע) די פאַר- בּיגע פיגור הייסט ספּעקטרוםי די שראַלן פון דער זון גיבּן אַלעמאָל דעמ" זעלבּיגן ספּעקטר. די לבנה גיט אויך דעמזעלבּיגן ספעקטר װי די זון דאָס איז פאַרשטענדלאַך. ! ווייל די לבנה האָט דאָך ניט קיין אייגענעם שיין און זי שיינט נאָר מיט דער ליכטיקייט פון דער זון. װען מען קוקט אויפן ספּעקטר פון דער זון מיט אַ ניט בּאַװאָפּנ- טער אויגי דוכט זיך. אַז צוישן איין פאַרבּ און דער אַנדערער איז קיין הפסקה ניטא. אָבּער שוין בּיי אַ קליינער פאַרגרעסערונג בּאַמערקט מען אויפן זו- ספּעקטר אַפולע טונקעלע שטריכן. דער בּאַוואוסטער געלערנטער פרויעג- | ה א פ ע ר האָט אויף אָט די שטריכן געװענדט די גרעסטע אויפמערקזאַמקײט' און לכבוד אים האָט מען די שטריכן אָנגערופן פרויענהאָפערשע ליניעס. | מיר װעלן זיך בּאַלד איבּערצייגן. װאָס פאַר אַ גרויסן בּאַטײיט עס האָבּן געהאַט פאַר דער װיסנשאַפט פרױיענהאָפּערס בּאַאָבּאַכטונגען - מיר וייסן אַז פערשיידענע שטאָפף האַרטעי פליסיגע און גאַזיגע
ה-- 40 ==
לויכטן. בעת זיי װערן שטאַרק דערהיצט. די געלערנטע האָבּן זיך פאַר- אינטערעסירט מִיט דער פּראַגעי צו די ווייסע שטראַלן פון אַזעלכע שטאָפן גיבּן אויך אַזאַ ספעקטר װי די זון: |
כדי דאָס אויסצופאָרשן האָט מען געמאַכט אַ בּאַזונדערן אַפּאַראַט, וועלכער הייסט ספּעקטראָסקאָפּ. דער ספּעקטראָסקאָפּ בּאַשטײט פון צַװיי קליינע ליגנדיגע רערן- זיי זיינען אָפּגעשטעלט איינע פון די אַנדערע אויפ- אַזופיל, אַז מען זאָל קענען צווישען זיי אַרײנשטעלן אַ גלעזערנע פריזמעי פאַרן שמאָלן שפּאַלט פון איין רער שטעלט מען אַװעק אַ בּרענער; זיינע שטראַלן גייען אַדורך דורכן שפּאַלט, דאַן דורך דער פריזמע און פאַלן אַרײן אין דעם חֶלֶל פון דער צווייטער רערי דאָרט בּאַקומט זיך דער ספּעקטר און מיר קוקן אויף אים דורך דער פאַר- גרעסערגלאָזי וועלכע איז אַרינגע- שטעלט אין דער צווייטער רערי שטי-
פיג. 13. שניט דורך אַ קליינעם ספּעקטראָסקאָפּ. 5-- שפּאַלט; | = לינ, וואו די שטראַלן פאַר- קעלאַך פון פאַרשיידענע מעטאַלן דער-
אייניגן זיך; ס - פּריזמעס: 0 - אָקולאַר. היצט מען ביז ווייס אינם פלאַם פון דעם
בּרענערי און מען בּאַטראַכט. װאָס פאַר אַ ספּעקטר זי גיבּן. עס װיזט זיך אַרױס. אַז דערהיצטע בּיז ווייס מעטאַלן גיבּן ספּעקטרס אָהן שטריכן. אָהן אַן איבּערייסונג (אַזא ספּעקטר בּאַקומט מען אויך פון אַן עלעקטרישער לאָמפּ.
עס זיינען דאָ שטאָפף. װעלכע װערן פון היץ פאַרװאַנדלט אין גאַזן. אַזױנע שטאָפן גיבּן אין אַ גאַזיגן צושטאַנד אַן אַנדער ספּעקטרי מען קען זיך אין דעם לייכט איבּערצייגן. לאָמיר נעמען אַ בּיסל זאַלץ. זאַלץ בּאַשטײט פון צוויי איינפאַכע שטאָפן: פון גאַז כלאָר און פון מעטאַל נאַטרי אוב מען בּריינגט אַרײן אינם פלאַם פון בּרענער אַ קליין קערנדל זאַלץ. גייט דער נאַטר מחמת דער היץ גלייך אַריבּער אין אַ גאַזיגן צושטאַנד. און די פלאַם װערט פון דעם גאַז געל. דער ספּעקטר! בּאַקומט זיך דאָ שוין גאָר אַן אַנדערער; אויף אַ שװאַרצן פאָן זעהן מיר אַ ליכטיגע געלע ליניעי
לאָמיר אָנשטאָט נאַטר. נעמען אַ קליין שטיקעלע קופּער: פון קופּער ווערט אויך אַ גאַזי און די פלאַם װוערט גרין; דער ספּעקטרום איז: אויף אַ שװאַרצן פּאָן עטליכע ליכטיגע גרינע ליניעס. מען האָט אױסגעפּרובט פאַרשיידענע גאַזיגֶע שטאָפן. און עס האָט זיך אַרױסגעװיזן. אַז זיי גיבּן ניט קיין פולן ספעקטרום. נאָר אַ געשטריכלטן.
מען האָט געמאַכט נאָך איין עקספּערימענט: שטראַלן פון דערהיצטע האַרטע שטאָפן האָט מען דורכגעלאָזן דורך דער פלאַם פון דערהיצטע גאַזיגע
שטאָפּן. בּאַקומען האָט מען אַזױנע רעזולטאַטן: װען מען האָט דורכגע- לאָזן די שטראַלן פון אַ דערהיצטן האַרטן שטאָף דורך דער געלער פּלאַם פון - נאַטר האָט זיך אויפן געלן טייל פון ספּעקטר בּאַקומען אַ טונקעלע ליניע און פּונקט אויף דער אָרט. וואו דער גאַזיגער נאַטר אַליין האָט געגעבּן אַ ליכטיגן פּאַס: די שטראַלן פון דעם דערהיצטן האַרטן קערפּער האָבּן. הייסט דאָסי פאַר- לאָרן אַ טייל פון זייערע געלע שטראַלף װען זי זיינען דורכגעגאַנגען דורך די געלע שטראַלן פון נאַטר. דער נאַטר אַלזאָ האָט איינגעשלונגען אַ טייל געלע שטראַלן. און דערפאַר האָט זיך אויפן געלן טייל פון גאַנצן ספּעקטר בּאַקומען אַ טונקעלער, פּאַסי |
מען האָט אויסגעפּרובט דאָסזעלבּיגע מיט דער גרינער פּלאַם פון קופּער. און דאַן האָבּן זיך אויפן גרינעם טייל פון ספּעקטר בּאַקומען עטלאַכע טונקעלע ליניעס גראָד אויף דעמזעלבּיגן אָרט. וואו דער קוּפּער אַליין האָט געגעבּן גרינע פּאַסן אויף א טונקעלן פאָן. װייזט אויס. שלינגט איין דער קופּערגאַן א טייל פון די גרינע שטראַלן. |
פאַרװאָס אָבּער בּאַקומען זיך אויפן ספעקטר פון; זון אַזױנע טונקעלע ליניעס 1 דאָס בּאַװײזט, אַז אַ טייל פון זיינע שטראַלן װוערן אויך איינגעשלונגען דורכגייענדיג דורך אַ לויכטיגער גאַזיגער מאַסע- דאָס קען ניט זיין קיין פועל יוצא פון דער ווירקונג פון דער ערדאַטמאָספערעי ווייל די שטראַלן פון אַן עלעק- טרישער לאָמפּ גייען דאָך אויך אַדורך דורך דער לופט און פונדעסטוועגן גיבּן זי אַ גאַנצן ניט קיין געשטריכלטן ספּעקטר. די זוף וייזט אויס האָט אַן אייגענע אַטמאָספערע: וועלכע בּאַשטײט פוּן פאַרשיידענע גאַזיגע שטאָפן יעדער פון די שטאָפן שלינגט איין אין זיך אַ טייל פון די פאַרבּיגע זונשטראַלן ער נעמט אַריין שטראַלן פון דעם פאַרבּי מיט וועלכן ער שיינט אַלײן. און דער- פאַר בּאַקומען זיך אויפן זונספּעקטר טונקעלע שטריכן. אַזוינע שטריכן איז אויפן זונספעקטר דאָ זעהר פיל. דאָס בּאַװײזטי אַז די זונאַטמאָספערע איז זעהר רייך מיט פאַרשיידענע שטאָפ. די טונקעלע פּאַסן אויפן געלן טייל פון | ספּעקטר זיינען אַ באַװײזי אַז אין דער אַטמאַספערע פון דער זון איז דאָ גאַזיגער נאַטר ; די טונקעלע פאַסן אויפן גרינעם טייל--אַ סימן. אַז דאָרט איז דאָ גאַזיגער קופּער. אַזױ האָט זיך איינגעגעבּן פעסטצושטעלן. פון װעלכע גאַזיגע שטאָפן די זונאַטמאָספערע בּאַשטײט. ניט אַלע טונקעלע פּאַסן האָט מען שוין אויסגעפאָרשט. די ווייטערדיגע אַרבּעט אויף דעם װעג װעט איפ- קלערן אַלץ מער און מער. שוין איצט האָט מען געפונען אין דער אַטמאָספערע פון דער זון אַלע מעטאַלף װאָס מיר, געפינען אין דער ערד. זי אַלע געפינען זיך דאָרט אין אַ גאַזיגן צושטאַנד. דער אָנגעװיזענער מעטאָד.
ה-- 48 --
װי אױסצופאָרשן. פון וועלכע שטאָפן אַ זאַך בּאַשטײט' הייסט ספּעקטרא- לער אַנאַליז באַקאָנענדיג זיך מיטן ספעקטר פון אַ געגנשטאַנדי האָבּן מיר אַ מעגלאַכקײט זיכער פעסטצושטעלן. פוּן ועלכע שטאָפן ער באַשטײט, ווען אַפילו מיר קענען ניט גענוי אױספּרובן אים- בּאַזונדערס ויכטיג איז דער ספעקטראלער אַנאַליז. כדי צו פּאָרשן די הימלקערפּער. ער װערט אױך בּאַנוצט בנוגע צוטריטלאַכע געגנשטאַנד ווייל וייץ פּינקלאַכקײט איז פּשוט צו- בּאַװאוּנדערן: וי | - אַזױ דערציילן אוֹנז די שטראַלן וועגן די סודות פון היל אויף אַזא | אופן דערוויסן מיר זיך. פון װאָס די זון און די ווייטסטע שטערן בּאַשטײַען די קלענסטע דאָזע פון א אַ וועלכן ניט איז שטאָף קען מען געפינעןי װען מען בּאַנוצט זיך מיט דעם ספּעקטראַלן אַנאַליז. די קלענסטע גרײפּעלע זאַלץ לאָזט זיך גלייך פילן אויפן ספּעקטר.. װי נאָר מען בּרענגט זי אַרײין אין פלאַם. דער ספּעקטראַלער אַנאַליז עפנט פאַר דער װיסנשאַפט די בּרייטסטע װעגן עס איז צו בּאַוואונדערן דעם געניאַלן מוט און די געדולד פון די גרויסע פאָרשערי פאַר וועלכע אין דער נאַטור איז קיין זאַך ניט צו קליין : אומעטום זוכן זיי און געפינען מיטלען װיאַזױ אַרײינצודרינגען אין די סודות פוּן דער נאַטור. די אויפמערקזאַמקײט מיט וועלכער פּרױענהאָפער האָט געפאָרשט די דינע שטריכן פון ספּעקטרוםי וועלכע מען זעהט נאָר דורך אַ פערגרעסער גלאָז. איז אַ גלענצענדיגער בּיישפּיל פון אַזאַ בּאַציהונג צו דער נאַטורי - | די לאַגע פון די ליניעס אין זונספּעקטר בּייטן זיך: אַמאָל דערגעהענ- טערן זיי. זיך צום רויטן. אַמאָל צום װיאָלעטן טייל פון ספּעקטר, אַמאָל זעהען זי אויס װי געקרימט. די געלערנטע פאָרשן אויפמערקזאַם אָטדי ערשיינונגי די גרופּירונג פון די ליניעס און זייער פאָרם זיינעןי ווייזט אויסי פאַרבּונדן . מיט וויכטיגע פאַרענדערונגעןי וועלכע קומען פאָר אין דער זון און אין די שטערןי
די לבנה.
די לבנה. איז נעהענטער צו דער ערדי וי אַלע איבּעריגע שטערן. איר ווייכער זילבּערנער שיין שװאַכט אָפּ די שװאַרצע פינסטערניש פון דער נאַכט. אַפילו מיט דער ניטבּאַװאָפּנטער אויג בּאַמערקן מיר אויף איר ליכטיגן ראָד גרויע פלעקן. די מענשלאַכע פאַנטאַזיע זעהט אין דעם סימנים פון אַ פּנים. דער טעלעסקאָפּ האָט צעשטערט אַפולע נאַיווע פאָרשטעלונגען װעגן דער לבנהי אַדאַנק איר נאָהענטקייט איז זי בּעסער אױסגעפאָרשט װי די איבּריגע שטערן: ריידנדיג וועגן דער נאָהענטקייט פון דער לבנהי דאַרפן מיר דערבּיי ניט אַרײינ- פאַלן אין אַ טעות: די נאָהענטקײט איז דאָך אַן אַסטראָנאָמישע. און אין פאַר-
גלייך מיט אונזערע בּאַגריפן וועגן נאָהענטקײט איז די לבנה נאָך אַלץ מוראדיג ווייט. דער מהלך צװישן איר און דער ערד איז 884000 קילאָמעטר (אומגץ- פער 81000 מייל). פון 80 אַזױנע גרויסע קוילן. װי אונזער ערדי װאָלט מען קענען שאַפן אַ בּריק צװישן אונז און דער לבנהי אַ לאָקאָמאָטיוו. וועלכער זאָל לויפן 80 קילאָמעטר אַ שעהי װאָלט געקענט קומען אַהין ערשט אין 7 חדשים. איר זעהטי אַז דער מהלך איז גאָר ניט קיין קליינערי |
אויב עס װאָלט מעגלאַך געװען צו שאַפן אַ טעלעסקאָפּ וועלכער זאָל פּאַרגרעסערן אין 9060 מאָל. װאָלט ער דערנעהענטערט די לבנה צו אונז אויף 2 קילאָמעטר. היינט שטעלט זיך פאָר. װאָס קען זעהן אפילו די שאַרפסטע אויג אויף אַזאַ. מהלך. נאָר די גרעסטעי' די העכסטע. די בּאַדײטנסטע פּונקטן. דעם בּאַרג מאָנבּלאַן, . למשל. . אין די אַלפּן דערזעהט מען בי גינ- סטיגע בּאַדינגונגען שוין פון דער שטאָט ליאָן (160 קילאָמעטר פון בּאַרג). מען זעהט אָבּער נאָר דעם אַלגעמיינעם. בּילד פון בּאַרג. און קיין אויג װעט אויף אַזאַ מהלך ניט דערזעהן ניט קיין בּאַרגטײכל, ניט קיין װעגי ניט קיין בּוים און ניט קיין מענשן. די לבנה, הייסט עסי גיט זיך ניט איין גוט צו זעהן אפילו דורך זייער אַ שטאַרקן טעלעסקאָפּי במילא איז קלאָרי װי ווייניג מיר וועלן זיך דערוויסן מיט די אויגן און וויפיל מען מוז נאָך דערזעהן און פאַר* שטיין מיטן שכל. | = אַ גרויסן בּאַטײט בּיי דער אױיספאָרשונג פון דער לבנה האָט דער שפּיל פון שאָטן און ליכטיקייט אויף איר. אין טעלעסקאָפּ זעהט מען אויף דער לבנה זעהר ליכטיגע פלעקן און געדיכטע שװאַרצע שאָטנס: נאָך דער מיינונג פון די אַסטראָנאָמען. זיינען די ליכטיגע פלעקן שפּיצן פון הויכע בּערג' וועלכע װאַרפן אָפּ פון זיך שװאַרצע שאָטנס אין די זייטן. וועלכע זיינען ניט בּאַלױכטן פון דער זון. די לבנה האָט ניט קיין אייגענעם שיין. זי איז אַ פינסטערער װעלטקערפּער. װי די ערדי און לויכט מיטן אָפּגלאַנץ פון דער זון. - נאָך דער לענג פון די שאָטנס. וועלכע מען האָט אַסטראָנאָמיש אויסגע- מאָסטן זעהר גענויי דערוויסן מיר זיך' אַז די בּערג אויף דער לבנה זיינען זעהר הויך אוּן אייניגע דערגרייכן בּיז 6000 מעטער. זיי זיינען העכער פאַר די בּערג אויף דער ערדי דער גרעסטאר טייל פון די בּערג האָט אַ זעהר אייגנ- אַרטיגע פאָרם. זיי זעהן אויס װי ריזיגע קעסלען. מיט טיפע אָפּגרונטן איג- מיטן, וי וואולקאַנען מיט גװאַלטיגע קראַטערן. וועלכע האָבּן בּיז 400 מעטער אין דיאַמעטער: די קראַטערן פון די גרעסטע וואולקאַנען אויף דער ערד זיינען אַ קינדערשפּיל אין פאַרגלייך מיט די קראַטערן פון די בּערג אויף דער לבנה. די אַסטראָנאָמען האָבּן אויסגעמאָסטן און אויפגעציילט די גרעסטע רינגיגע בּערג
-- 44 --
אויף דער לבנה און האָבּן זי אָנגערופן מיט די נעמען פון די גרויסע אַסטראָ- נאָמען. צווישן די גרויסע בּערג טרעפן זיך אויך קלענערעי וועלכע זיינען נאָך. זייער פאָרם און קראַטער ענליך צו אונזערע וואולקאַנען- אין אייניגע קראַטערן הױיבּן זיך אויף אינמיטן שפּיציגע קאָנוסף . | | | פון אַנדערע קראַטערן גייען זיך פאַנאַנדער אין אַלע זייטן װי שטראַלן. ליכטיגע פּאַטן; אין אַנדערע ערטער ציען זיך אַזױ װי לאַנגע טיפע גראָבּנס די זייט. וועלכע איז ניט בּאַלױכטן פון דער זון' װאַרפט אָפּ אַ טיפן שאָט עס קען זיין אַז דאָס זיינען שפּאַלטן וועלכע זיינען געװאָרן אויף דער לבנה בּעת גרויסע לבנה-ציטערנישן (װי אונזערע ערדציטערנישן). קיין װאולקאַנישעָ. טעטיקייט גיט זיך ניט איין צו בּאַמערקן דורכן טעלעסקאָפּי ק ל יי ן . דער בּאַי וואוסטער אַװטאָר פונם בּוך , די אַסטראָנאָמישע אָװנטן"י געפינט. אַז דאָס בּאַי ווייזט נאָך ניט. אַז אויף דער לבנה קומען ניט פאָר קיין וואולקאַנישע אויפ- רייסונגען; נאָכמער. קליינען האָט זיך איינגעגעבּן צו בּאַמערקן דייטלאַכע פאַר- ענדערונגען אין בּאַשטימטע פּונקטן אויף דער לבנה. | |
די גרויליכע פלעקן. וועלכע מען זעהט אויף דער לבנה. האָבּן די גע" לערנטע אָנגערופן יִמען. זומפּן. בּאמת אָבּער זיינען אויף דער לבנה קיין יַמען און קיין זומפּן ניטאָ. די גרויליכע פלעקן זיינען פליינען. מער אָדער ווייניג פלאַכע ערטער צװישן די ריזיגע בּערג מיט זייערע טיפע און בּרייטע קעסלעןי עטלאַכע פון די פּלײנען האָבּן די געלערנטע אָנגערופן מיט זעהר פּאָעטישע נעמען: דער ים פון רו; דער ים פון נעקטאַר (בּלומענהאָניג); די אָזערע פון חלומות; דער ים פון שפע און אַזױ װייטערי . '
די אַסטראָנאָמען מיינען. אַז אויף דער לבנה איז ניטאָ קיין װאַסער, דערפאַר זיינען אויף איר אויך ניטאָ קיין װאָלקנס. ווען דאָרט װאָלטן װאָלקנס געװוען. װאָלט מען זי געדאַרפט פון צייט צו צייט זעהן אין טעלעסקאָפּ וי לייכטע און בּאַװעגלאַכע פלעקן אויף איר אױבּערפלאַך: |
פון דעם. װאָס אויף דער לבנה זעהן מיר אַ שאַרפע גרענעץ צװישן ליכטיקייט און שאָטן קען מען פאַרשטיין. אַז אויף דער לבנה איז ניטאָ קיין אַטמאָספערע, װי אויף דער ערד. יעדנפאַלס. אוױיבּ עס איז יע דאָ אַן אַטמאָס- פערע, מוז זי זיין פיל מאָל דינער און שיטערער' װי די לופט איף דער ערדי בה אוב אויף דער לבנה איז ניטאָ קיין אַטמאָספערע. װי אויף דער ערד. קומט דאָרט אויך ניט פּאָר קיין צעזייאונג און קיין אָפּשפּיגלונג פון דער ליכ- טיקייט אין דער לופט: די זון און די שטערן מון דאָרט שיינען אױף אַ שווארצן הימל. | |
די לבנה דרייט זיך אַרום דער ערד און אין דערזעלבּיגער צייט. צוזאַמען מיט דער ערדי אַרום דער זון: זי איז דער בּאַגלײטער פון דער ערדי זי לויפט אויף אַ וועגי וועלכע האָט די פאָרם פון אַן עליפסי װי אַלע איבּעריגע פּלאַנעטן זי דרייט זיך אַרום דער ערד אין ,271 טעגי דאָס איז די צייט פון אַ לבנה-חודש:
זיך דרייענדיג אַרום דער ערדי ווייזט אונז די לבנה שטענדיג נאָר איין העלפט אירע. צייט די מענשן פּאָרשן די לבנהי האָבּן זי געזעהן אַלעמאָל נאָר איין און דעמזעלבּיגן בּילד. דאָס ערקלערט זיך דערמיט. װאָס די לבנה דרייט זיך זעהר לאַנגזאַם אַרום זיך אַליין. איר װועג אַרום דער ערד מאַכט ! זיך דורך פּונקט אין אַזויפיל צייט. וויפיל עס געדויערט איר אַרומדרײען זיך אַרום זיך אַליין און דערפאַר זעהן מיר שטענדיג נאָר איין זייט פון דער לבנה. פאַבּר. דער אַװטאָר פונם בּוך: , שטערנהימל. אַן אַסטראָנאָמיע פאַר אַלט און יונג" ערקלערט דאָס אויף אַזאַ בּיישפּיל: , שטעלט זיך אַװעק אין מיטן פון . צימער און גיט זיך אַ דריי אויף די קנאפל. אַלע טיילן פון צימער װעלן אַזױ וי פאַרבּײילויפן פאַר אייערע אויגן. און איר װעט װוידער דערזעהן דיזעלבּיגע זייט פון צימערי וועלכע איר האָט געזעהן פון אָנהױבּ. װייל איר האָט זיך אַרומגעדרײט אַרום זיך אַלײן,. איצט שטעלט אַװעק אינמיטן פון צימער א רונדן טיש. לייגט אַװעק אויף אים אין רעכטן מיטן אַן עפּל אָדער אַן אַפּעלסין און גייט אַרום טישי קוקנדיג די גאַנצע צייט אויפן עפּל. גייענדיג אַרום טיש װועט איר אויך זעהן פאַרשײידענע טיילן פון צימער. װוי דעמאָלט. ווען איר האָט זיך געדרייט אויפן קנאפל. צום סוף װעט איר װוידער דערזעהן די זייט פון צימער. וועלכע איר האָט געזעהן. איידער איר האָט אָנגעהױבּן צו גיין אַרום טישי איר האָט זיך. הייסט עס. אויך אַרומגעדרײט אַרום זיך אַלײן דרייענדיג זיך אַרום טיש. און דערבּיי װאָלט דער עפּלי אױיבּ ער װאָלט נאָר געהאַט אויגן געזעהן נאָר איער פּנים און קיינמאָל ניט אייער רוקן. - דאָסזעלביגע קומט פאָר, ווען די לבנה דרייט זיך אַרום זיך און אַרום דער ערד אין איין און דערזעל- בּיגער צייט.
מיר זעהן נאָר איין העלפט פון דער לבנה, און נאָר פון איין העלפט פון דער לבנה זעהט מען די ערדי פון דער צווייטער העלפט פוֹן דער לבנה זעהט מען קײינמאָל ניט די ערדי -
אַזױװי די לבנה דרייט זיך לאַנגזאַם אַרום זיך אַלײן. איז אויף איר אויך אַנדערש פאַרטיילט די צייט צװישן טאָג און נאַכט. פון די פיר װאָכן. װאָס געדויערט איר אַרומדרײיאונג אַרוֹם. זיך אַלײן, זיינען צוויי װאָכן (14 טעג) נאָכאַנאַנד טאָג און צוויי װאָכן נאָכאַנאַנד נאַכט. מען קען זיך פאָרשטעלן, אַז
-- 46 --
דער איבּערגאַנג פון קאַלט צו װאַרעם מוז אויך זיין זעהר אַ שאַרפּערי גאָר אַן אַנדערער. װי אויף דער ערד. 14 טעג בּרענט די זוף דערפאַר אָבּער מוז
| הערשן אַ בּיטערע קעלט אין די לאַנגע 14 טעגיגע נאַכט.
אין די לאַנגע נעכט װערט די לבנה בּאַשײנט פון דער ערד. די ערד
לויכט מיט דעם אָפּגלאַנץ פון דער זון. איר ליכטיגער ראָד מוז אויסווייזן אויף דער לבנה 14 מאָל גרעסער פאַר דעם זילבּערנעם ראָד פון דער לבנהי װאָס
מיר זעהן אויף דער ערדי און די נעכט אויף דער לבנה ! מוזן בּמילא זיין ? ליב-
טיגער: װי די נעכט אויף דער ערדי
מיר האָבּן כּמעט אַ פולן בּילך פון דער לבנה' ; וואוהין מיר. האָבּן זיך
געפּרובט אַריבּערטראָגן אויף די פליגלען פון אונזער פאַרשטאַנד. כּדי צו דער-
גאַנצן דעם בּילד. דאַרפן מיר זיך נאָך פאָרשטעלן אַז אויף דער לבנה הערשט אַ טויטע שטילקייט. די גרעסטע שטיינער קענען אַראָפּפּאַלן פון;אירע גוואלטיג הויכע בּערג אין די טיפע אָפּגרונטן. און דאָרט אויף דער לבנה װעט דאָס ניט
אַרויסרופן אפילו דעם קלענסטן גערויש: די סיבּה ליגט אין דעםי װאָס קלאַנגען
גיבּן זיך איבּער נאָר דורך דער לופט. אָבּער אויף דער לבנה איז דאָך ניטאַ
קיין לופט: װי אויף דער ערדי
נאָך איין מערקווירדיגע ערשיינונג װאָלט מען קענען בּאַמערקן אויף דער' לבנה: גרויסע שטיינער. װעלכע אויף דער ערד װאָלטן מיר אפילו ניט אָנ" געמאָסטן זיך אויפצוהויבּן. הױיבּן מיר דאָ אויף אַזױ לייכטי פּונקט װי זי װאָלטן געווען פון האָלץ. אויפהויבּנדיג די פוס. כּדי צו טאָן אַ טריטי װי אויף דער ערדי װעלן מיר זיך מיטאַמאָל דערפילן אַזױ לייכט. אַז מיר װעלן ניטווילנדיג. טאָן אַ ווייטן' שפּרונג. אָטדי בּיידע ערשיינונגען ערקלערן זיך דערמיטי װאָס | מיר זיינען צוגעוואוינט און צוגעפּאַסט צו דער שװערקראַפט אָדער צו דער צוציאונג פון דער ערד. די לבנה איז אָבּער אַ סך קלענער און גרינגער פאַר דער ערד. דערפאַר איז די שװערקראַפט אויף דער לבנה אָדער איר צו"
ציאונג אויך שװאַכער. װי אויף דער ערדי
איצט מוזן מיר שטעלן נאָך איין פראַגעי ועלכע האָט פּאַר אונז דעם. גרעסטן. דעם בּרענעדיגסטן אינטערעס: צו איז דאָ אַ אַ לעבּן אויף דער לבנה'
צי געפינען זיך דאָרט פלאַנצן. חיות און דערהויפּט מענשן!.
| מיר ווייסן נאָר וועגן אַזױנע פאָרמען פון לעבּן. וועלכע טרעפן זיך אויף דער ערד. אויף דער לבנה. פעלן אָבּער די בּאַדינגונגען. וועלכע זאָלן מעגלאַך מאַכן אונזערע פאָרמען פון לעבּן. און דעריבּער קענען מיר זיך גאָרניט פאָר-
שטעלן, . אַז אויף דער לבנה זאָלן זיין פלאַנצן. חיות און מענשן. וי בּיי אונזי עס
קאָן אָבּער זיין. י אַז דאָרט טרעפן זיך אַנדערע בּאַשעפענישן צוגעפּאַסטע צו די
בּאַדינגונגען פון דער לבנה. מיר קענען זיך אָבּער אפילו וקין כּאַגריף ניט מאַכן וועגן אַזױנע בּאַשעפענישן.
די פאַזן פון דער לבנה.
מיר ווייסן שוין אַז די לבנה איז אַ פינסטערער װעלטקערפּער. דער שיין, מיט וועלכן זי בּאַלױכט די ערד בּיינאַכט. איז ניט איר אייגענערי דאָס איז דער אָפּגלאַנץ פון דער ליכטיקייט פון דער זון. די זון בּאַלױכט מיטאַמאָל נאָר איין העלפט פון דער לבנה: דרייענדיג זיך אַרום דער ערדי בּאַװייזט אונז די לבנה ניט אַלעמאָל איר בּאַלױכטענע העלפט, דערפאַר בּאַװײזט זיך אונז די לבנה משך יעדע פיר װאָכן אין פאַרשײדענע געשטאַלטןי וועלכע מיר רופן אָן די פאַזן פון דער לבנה. די ערשיינונג איז גרינג צו פּאַרשטיין, ווען מען שטעלט זיך פאָר די לאַגע. וועלכע די לבנהי דרייענדיג זיך אַרום דער ערד. פאַרנעמט לגבּי דער זון און דער ערד לאָמיר דאָס קלאָר מאַכן דורך אַ צייכענונג,
אינמיטן (פיגור 14) איז די ערֹדי ים 00 '8 4 - פאַרשײידענע לאַגעס פון דער לבנהי רעכטס -- די פּאַראַלעלע שטראַלן פון דער זון- אין דער לאַגע 4 איז די לבנה צװישן דער ערד און דע - 2 זוי זי בּאַװײזס אונז נאָר איר = יי יי פינסטערע העלפט. זי גייט - אויף און גייט אונטער צוזאַ- מען מיט דער זון מיר זעהן : זי ניט אויפן הימל; אונזערע נעכט זיינען דעמאָלט פיג- סטערי נאָר די שטערן לויכטן אין זייער פולער פּראַכט; (סאיז אַלטחוד שי די לבנה בּאַװעגט זיך ווייטער אויף איר וועג. מען קען שוין זעהן אַ קליינעם טייל פון איר בּאַלױכטענער העלפט. מיר דערזעהן די לבנהי ווען די זון גייט אונטער. אויפן מערבהימל; זי ווייזט אויס. וי אַ שמאָלער זילבּערנער סערפּ. און זיינע שפּיצן זיינען געווענדט צום מזרח; עס זעהט זיך אויך דער גאַנצער בּאַשאָטנטער טייל פון דער לבנה. ער איז בּאַלױכטן מיט אַ שװאַכן גרויליכן שייןי דאָס איז דער אָפּגלאַנץ פון דעם שיין, װאָס די ערד װאַרפט אויף דער לבנה: אַשיגער שיין רופן דאָס די אַסטראָנאָמען: עס הױבּט זיך אָן יונג חוד שי
פיגור 14. די פאַזן פון דער לבנה.
48 --
פון טאָג צו טאָג גייט די לבנה אונטער אַלץ שפּעטער און שפּעטער. זי בּאַװײיזט אונז אַלץ אַ גרעסערן טייל פון איר בּאַלױכטענער העלפט. אין אַ װאָך אַרום פאַרנעמט זי די לאַגע פּי מיר זעהן אַ ריכטיגע העלפט פון איר בּאַי לויכטענעם טיילי מיר זעהן אויפן הימל אַ ליכטיגן האַלבּן רינג. דער אַשיגער שיין פאַרלירט זיך. 6 אינאָװנט שטייט שוין די לבנה אויפן העכסטן פּונקט פון הימל (אין זעניט); זי גייט אונטער נאָכהאַלבּערנאַכט; דאָס איז די פאַזע פון דעם ערשטן פ ער טלי
די לבנה בּאַװעגט זיך אַלץ װייטער אויפן הימל. דער האַלבּער רינג ווערט אַלץ גרעסער. אומגעפער אין 14 טעג נאָכן אָנהױבּ איז די לבנה אין דער לאַגע ס זי גייט אויף. ווען די זן פאַרגײט, און גײט אונטערי ווען די זון | גייט אויף. זי שיינט אונז די גאַנצע נאַכט. מיר זעהן די גאַנצע בּאַלױכטענע העלפט פון דער לבנהי דאָס איז די פאַזע פון דער פול ער
אַנטקעגן דער זון און דער | ערד. און די ערד -- צװוישן דער זון און דער לבנהי די לבנה דרייט זיך וויי- טער און הױיבּט אָן בּיסלאַכ- ווייס אָפּצוקערן פון דער ערד - איר בּאַלױכטענע העלפט. זי גייט אויף אַלץ שפּעטער אינדערנאַכטי פיגור 15. פולע לבנה (פאַטאָגראַפיע. אומגעפער אויפן 91. טאָג איז די לבנה אין דער / לאָגע ס. מיר זעהן ווידער נאָר אַ האַלבּן רינג. דאָס איז די פאַזע פון דעם לעצטן ם ערטל די לבנה. גייט דאַן אויף האַלבּענאַכט און גייט אונטער האַלבּנטאָגי - 2 װאָס ווייטערי װערט די לבנה אַלץ קלענער. זי בּאַװייזט זיך אַלץ שפּעטעהי אַלץ געהענטער צום זונאויפגאַנג אין מזרחי זי האָט װוידער די פאָרם פון אַ וילבּערנעם סערפּ. זײנע שפּיצן זיינען אָבּער געװענדט צום מערב. דרייענדיג זיך װוייטער. קומט די לבנה אויף דער פערטער װאָך ווידער
לבנה: זי שטײט דאַן ./
-- 49 --
אין פּונקט- 4; און ווערט פאַרלאָרן פאַר אונזערע אויגן- אַלע פאַזן האָבּן זיך פאַרענדיגט. און איצט הױיבּן זי זיך אָן פונדאָסנײ איך דעם זעלבּיגן סדר. אַזױי גייען פאַרבּיי {/991 טעג. אַ לבנה-חודשי | אין דער זעלבּיגער צייט װאָלט מען אויף דער לבנה. געקענט זעהן די פאַזן פון דער ערד- דער סדר זייערער איז אָבּער פּונקט א פאַרקערטערי ווען אויף דער ערד איז די פאַזע פון דער ר פולער לבנה. איז אויף דער לבנה אַלט- ערד און פאַרקערט. | | | צופלוס און אָפּפלוסי | (הויכװאַסער און פלאַכװאַסער) - - = בי די בּרעגן פון די גרויסע אַקעאַנען און אָפּענע ימען בּייט זיך פיר מאָל אין מעת-לעת די הויך פון װאַסער. אין די ערטער. וואו דער בּרעג איז א נידעריגערי פאַרפלייצט אים דער ים אויף אַ גרויסן מהלך. דאָס קומט פאָר דער צופ לוס: 6 שעה נאָכאַנאַנד פאַרפלייצט דער יִם די בּייליגנדיגע טיילן פון דער יבּשהי דעם פריערדיגן בּרעג איז שוין דאַן ניט צו' דערקענעןי דאָרט. וואו נאָך מיט עטלאַכע שעה צוריק זיינען אַרומגעגאַנגען מענשן. וואו עס האָבּן זיך אפילו קינדער געשפּילט. רוישן איצט די שוימענדיגע כװאַלעס פון ים- דאָרט. וואו דער בּרעג איז אַ הויכער און אַ פעלזיגערי קען דער ים ניט פאַרגיסן די . ערדי אָבּער דאָס װאַסער הױבּט זיך אויף. און דער הויכער פעלז װערט אַזױ וי איינגעזונקן אינם װאַסערי | די הויך פון צופלוס איז ניט אומעטום גלייך: אַזױ הױבּט זיך דאָס װאַסער אויף אין פראַנקרייך (אין בּרעסט) אויף 6 מעטר, אין אַן אַנדער אָרט אויך אין פראַנקרייך (ס- מאַלאָ) אויף 11 מעטר און ניטווייט פון לאָנדאָן בּיז :6 מעטר- עס זיינען דאָ ערטער אין צפון-אַמעריקע. וואו דאָס װאַסער הױבּט זיך אויף אויף 90 מעטר. אַנדערשװאו. פאַרקערט. איז דער צופלוס קוים קענטיג; אויף דער אינזל ס. חעלענעי דהיינוי דערגרייכט דער צופלוס נאָר בּיז 1 מעטר די הויך. דער צופלוס לאָזט זיך אויך שטאַרק פילן אין די איינגוסן פון די טייכן. וועלכע פאַלן אַרײן אין ים. פּלאַמאַריאָן בּאַשרײבּט אַזױ די ערשיינונג: , דער צופלוס איז נאָך ווייט פון טייך. אָבּער אַ גערויש זאָגט שוין אָן פאַראויסי אַז ער הױיבּט זיך אָן אַ בּרייטע כװאַליע טראָגט זיך איבּערן טייך און הױבּט אויף איין שיף נאָך דער. אַנדערער? איין דאַמפער נאָך דעם אַנדערן װאַרפט און שאָקלט זי די כװאַליע ווערט אַלץ גרעסערי א גװאַלטיגער װאַל ציט זיך פון איין בּרעג בּיז צום אַנדערן פּונקט װי אַ. מוראדיגער װאַסערפאַל װאָלט זיך געטראָגן איבּערן טייך: א װאַנט פון ווייסן: שוים לויפט-אָן אויף: דער. יבּשהי װאַרפט
4
-- 50 --
אַנידער אַלץי װאָס עס שטערט } איר לוֹיף; זי קלאַפּט זיך מיט צאָרן אָן די הױיכּע. בּרעגעס און פאַרגיסט מיט. ליאַרם און גערויש די נידעריגע. די ערד ציטערט. אונטער די פיס פון די מענשן. וועלכע שטייען װי בּאַצױבּערט פון דעם וואונ- דערלאַכן שפּיל פון װאַסער. די כװאַליע טראָגט זיך פאַרבּיי זייערע אויגן אַזױ געשווינטי אַז זיי בּאַװײזן ניט אויסצוריידן אַ װאָרט איינע צו די אַנדערע. װי נאָר די כװאַלע טראָגט זיך פאַרבּייי װערט דער טייך װידער שטיל און רואיג.
דער צופלוס געדויערט גאַנצע 6 שעהי דערנאָך הױיבּט זיך אָן דער אָפּ- פלוס: דער ים טראָגט זיך געשװוינט צוריק. די הויכע פעלון הױיבּן זיך װידער אויף. װי מעכטיגע װענט איבּערן װאַסער. און אויפן נידעריגן זאַמדיגן בּרעג גייען שוין װידער אַרום מענש. אַ פולע פון זיי קלייבּן פלייסיג אין זאַמד פלאַנצןי פישי מושלען און חיהעלאַךי וועלכע דער ים האָט איבּערגעלאָזן אויפן בּרעג- די פישערשיפלאַך וועלכע זיינען געשטאַנען אויפן בּרעגי זיינען אַװעק- געשוואומען ווייט אין ים אַרײן צוזאַמען מיט די כװאַלעס פון אָפּפּלוסי בּעת זי זיינען געלאָפן צוריק פוּן בּרעג. פאַר די פישער איז דאָס געקומען ניט אומ- געריכטי זי זיינען אויסגעװאַקסן בּיים ים און ווייסן שוין גענוי די צייט פון צופלוס און אָפּפּלוס. זיי װאַרטן אויפן אָפּפּלוס. ער זאָל זיי אַװעקטראָגן פון בּרעג אויפן פישפאַנג און זיינען זיכער. אַז שפּעטער װעט זיי דער צופלוס װוידער בּרענגען אַהײם אויף זיינע כװאַלעס.
דער צופלוס און דער אָפּפלוס חזרן זיך איבּער מיט דער גרעסטער פּינקטלאַכקײט: אוב היינט האָט זיך דער צופלוס אָנגעהױיבּן 1 אַזײגער בּייטאָג, װעט ער זיך מאָרגן אָנהױבּן 19 אַזײגער מיט 80 מינוטי איבּערמאָרגן װוידער | אין 24 שעה מיט 80 מינוט אַרום און אַזױ ווייטער- | | די דאָזיגע ערשיינונג ערקלערט זיך מיט דער ווירקונג פון דער לבנה. - אַלע וועלטקערפער ציען צו איינע די אַנדערעי די ערד ציט צו צו זיך די לבנה. און דעריבּער בּאַװעגט זיך די לבנה אַרום דער ערד. אָבּער די לבנה ווירקט אויך אויף דער ערד און ציט זי צו צו זיך: די האַרטע טיילן פון דער ערד זיינען אַזױ װי צוגעשמיט צו דעם צוציענדיגן צענטער פון דער ערדי אָבּער דאָס בּאַװעגליכע װאַסער גיט זיך אין אַ געוויסער מאָס אונטער דער צוציאונגקראַפט פון דער לבנה און הױבּט זיך אויף אַנטקעגן איר. װען די ערד װאָלט געץ- שטאַנען אומבֿאַװעגלאַך. װאָלט זיך די ווירקונג פון דער לבנה געפילט נאָר אין איין אָרט; דרייענדיג זיך אָבּער אַרום זיך אַליין. שטעלט די ערד אַרױס אַנט- קעגן דער לבנה פאַרשיידענע טיילן אירע- װי נאָר אַ בּאַשטימטער אָרֹט גייט אַװעק ווייטער פון דער לבנה. הױיבּט זיך אָן אָפּצושװאַכן די ווירקונג פון דער צוציאונגסקראַפט. און אין דעם אָרט קומט אָן דער אָפּפּלוס; אין דערזעלבּיגער
צייט הױבּט זיך אָן דער צופלוס אין אַן אַנדער אָרט. וועלכער איז אין דעם - מאָמענט נעהענטער געװאָרן צו דער לבנה. אַזױ בּייט זיך כּסדר דער שטאַנד פון די װאַסערן אין די אַקעאַנען אַרום און אַרום דער ערד. היות די ערד און די לבנה מאַכן דורך זייער װעג אַלעמאָל מיט דערזעלבּיגער פינקטלאַכקײיט. חזרט זיך אויך די ערשיינונג פון צופלוס און אָפּפלוס איבּער מיט דערזעלבּיגער פּינקטלאַכקײט.
די זון װירקט אויף דער ערד אָבּער אַזױ װי זי איז פיל ווייטער פון אונז. װי די לבנה. איז איר וירקונג אויף די װאַסערן פון דער ערד קלענערי אין דער צייט פון אַלטחודשי ווען די זון און די לבנה געפינען זיך אין איין זייט פון דער ערדי װירקט די צוציאונגקראַפּט פון בּיידע קערפּער אין איין און דערזעלבּיגער ריכטונג. און דערפאַר דערגרייכט דעמאָלט דער צופלוס זיין גרעסטע הויך. אין אַנדערע צייטן פון לבנה חודש ווירקן די בּיידע קערפּער . אין פאַרשײדענע ריכטונגען. דערפאַר איז דער צופלוס דעמאָלט נידעריגערי
די הויך. װאָס דאָס װאַסער דערגרייכט אין דער צייט פונם צופלוס, בּאַװײזט. װאָס פאַר אַ גרויסער כּוַח די צוציאונגסקראַפּט פון דער לבנה איזי ניט- געקוקט אויף דעם. װאָס זי איז אָפּגעשװאַכט דורך דעם גרויסן מהלך. װאָס טיילט אָפּ די לבנה פון דער ערדי
אין זיין בּוך , די אַסטראָנאָמישע אָװנטן" דערציילט קליין. אַז בּעת דער געניאַלער געאָרג סטיוונסאָן האָט געבּויט זיין בּאַן. וועלכער האָט געפירט פון דעם דָרומבּרעג פון ענגלאַנד צו דער אינזל עגליזי. װאָס איז אָפּגעטיילט פון לאַנד מיט אַ טיפן ים-דורכגוס. האָט דער גרויסער אינזשענער אויסגענוצט דעם כּוח פון די. צופלוס-כװאַלעס. וועלכע האָבּן אַריבּערגעטראָגן איבּערן װאַסער די מעכטיגע אייזערנע טיילן פון בּאַנבּריק. סטיװענסאָן האָט אַליין אנגעפירט מיט אַלע אַרבּעטן; שטייענדיג אויפן בּרעג פון ים. האָט ער מיט אַ ציטערנדיגער האַרץ געװאַרט. בּיז די מעכטיגע כװאַליעס האָבּן אונטערגעכאַפּט די גרויסע אייזערנע רערן און זי אַװעקגעטראָגן אויפן נויטיגן אָרט. זיין העלפער האָט דאַן מיט אַ שמייכל בּאַמערקט: , איצט דאַרפן מיר בּאַדאַנקן די לבנה פאַר איר גרויסאַרטיגער הילף; דאָס האָט זי אונז געהאָלפן אַװעקלײגן די רערן אויף זייער אָרט?
די פאַרפינסטערונג פון דער לבנהי
די י ליכטשטראַלן גייען זיך פאַנאַנדער אין גראַדע ליניעס. ווען עס בייט זיך נאָר ניט די סביבה אָדער דער שטאָף. אין װעלכע זי פאַרשפּרײטן זיךי א זונשטראַל, וועלכער שיינט אַרײן אין אַ פינסטערן חדר דורך אַ שפּאַלט פונם לאָד. זעהט אויס װי אַ ליכטיגער פּאַס. מיר זעהן אים' װײל
.5*
ער בּאַלױכט די שטױבּעלאַך. װאָס שװעבּן אין דער לופט. לאָמיר דוֹרב" . שניידן דעם ליכטיגן פּאַס מיט אַ ניט דורכזיכטיגן- קערפּערי צומבּיישפּיל, מיט אונזער האַנט. פונהינטן װעט זיך גלייך בּאַװײזן אַ טונקעלער אָרט, ווייל דער שטראַל קען ניט אַדורכגײן דוֹרּךְ אונזער האַנט און זיך װייטער -פאַר- שפּרײטן. דעם טונקעלן אָרט רופן מיר אָן שאָטן. דער שאָטן איז אויף אַזאַ אופן דער פינסטערער אָרט' װועלכער שאַפט זיך הינטער אַ בּעלויכטענעם קערפּער. ווען קיין צעזייטער שיין פון דער אַרומיגער לופט װאָלט ניט אַרײ1* - דרינגען אויף דעם ניטבּאַלױכטענעם אָרט: װאָלט דער שאָטן געוֹען פולקוּם פּינסטערי און מיר װאָלטן אויף דעם אָרט קיין זאַך ניט געזעהן.
דער שאָטן, װאָס בּאַקומט זיך הינטער אונזער האַנט, ווען מיר- שטעלן. זי ארויס אַנטקעגן די זונשטראַלן, איז ניט קיין פולער: ער װערט אַ בּיסל בּאַלױכטן פון דעם שיין. װאָס די אַרומיגע לופט װאַרפט אָפּ פון זיך. דאָס- זעלבּיגע קומט פֿאָר מיט יעדן שאָטן. װאָס פּאַר אַ. געגנשטאַנד עס זאָל אים ניט אָפּװאַרפן פון זיך ; עס ווערט בּאַלויכט פון דעם שיין פון דער אַרומיגער לופט, פון די שטױבּעלאַך און פון אַלע איבּעריגע בּאַלױכטענע געגנשטאַנדן. אַ פולקוּם פינסטערער שאָטן אינמיטן העלן טאָג קען זיך שאַפן נאָר אין װעלטרוים, וואו עס איז לחלוטין קיין שום שטאָף ניטאָי מחמת דאָרט. וואו עס איז ניטאָ קיין שטאָף. קען אויך ניט זיין קיין צעזייטע ליכטיקייט. כדי אַזאַ פינסטערער שאָטן זאָל זיך קענען שאַפן. איז נויטיגי אַז אויפן וועג פון די זוג" שטראַלן זאָל שטיין קעגן דער זון אַ ניטדורכזיכטיגע װענטל. זיינען דען דאָ אין וועלטרוים /אַזעלכע ווענטלעך 1 זיי זיינען דאָ און אפילו אַ רעכט בּיסל. קודם כל -- די לבנה און די ערד. צװיי ניטדורכזיכטיגע קוילן וועלכע פאַרהאַלטן די שטראַלן פון דער זון און װאַרפן אָפּ אויפהינטן פון זיך אַ מוראדיג גרויסן שאָטן װאָס האָט די פאָרם פון אַ קאָנוס. לאָמיר זיך פריער אָמשטעלן אויפן שאָטן ! װאָס די ערד ווארפט אָפּ פון זיךי | = אויף דער צייכענונג - (פיגי 16) איז 5 די זון!
און = - די ערד. פון דעם רינג. װעלכער שטעלט פאָר די זון, פירן מיר צַװויי
- ליניעס. + װעלכע בא | רירן די אויסערסטע פיגור 16:. פולער שאָטן און האַלבשאָטן בּיי דער פאַרפינסטערונג ' פּינטלאַך פון דעם רינג פון דער לבנתי. / װאָס - שטעלט פאָר: די
-- 98 ---
ערד. די צוויי ליניעס גייען זיך צונויף ווייט הינטער דער ערדי אין פינטל ס* אין דעם טייל פון װועלטרוים. וועלכער איז בּאַגרעניצט מיט די צוויי דאָזיגע ליניעסי קומט ניט צו אַפילו קיין אי שטראַל פון דער זוןי ווייל די ערד לאָזט זי ניט דורך- דאָס. איז דער שאַטנקאַנוס פון דער ערדי איר אמתער שאָטף. מען האָט אויסגערעכנט. אַז דער קאָנוס האָט אַן אַרומנעם פון 000 40 קילאָמעטר און אין דער לענג פאַרנעמט ער 000 888 1 קילאָמעטר (אָדער 000 994 1 װיערסט); לאָמיר אגב דערמאָנען זיך: אַז דער מהלך צװישן דער לבנה און דער ערד איז נאָר 000 484 קילאָמעטר (אָדער 000 860 װויערסט)-
פיגור 17. דורכגאַנג פון דער לבנה דורך דעם שאָטן פון דער ערד.
פון דעם רינגי וועלכער שטעלט פאָר די זון. פירן מיר צװיי גראָדע ליניעסי וועלכע רירן אָן די אַנטקעגנדיגע פּינטלאַך פון דעם רינגי ועלכער שטעלט פאָר מיט זיך די ערדי אָט די בּיידע ליניעס גייען זיך פאַן- אַנדער הינטער דער ערדי דער טייל פון רויםּי וועלכער געפינְט זיך צוישן די דאָזיגע ליניעס און דעם שאָטנקאָנוס ליגט נִיט אין פולן שאָטן דאָס איז נאָר ה אַלבּ שאָטן דאָ הערשט ניט קיין פולע פינסטערנישי װי אין שאָטנ* קאָנוס: דער שיין איז דאָ אַן אָפּגעשװאַכטערי ניט אַלע זונשטראַלן קומן אָן אַהער. נאָר אַ טייל פון זיי. װאָס נעהענטער צום שאָטנקאָנוס. אַלץ ווייניגער זונשטראַלן קומן צוי אַלץ פינסטערער איזי - יאר שז 2 וז יה
-הינטער דער ערדי וועלכע װערט בּאַלױכט פון דער זון. זיינען אויף אַזא אופן דאָ דריי געבּיטן: 1) דער געבּיט פון פולער ליכטיקייט. 9) דער געבּיט
--- 54 ---
פון פולן אָדער אמתן שאָטן און 4) פון האַלבּשאָטן לאָמיר זיך פאָרשטעלן אין װועלטרוים אַ גרויסע ווענטל אָדער עקראַן. וועלכער זאָל דורכשניידן אַלע דריי געבּיטן. אינמיטן פון יאַזאַ עקראַן װעט זיך בּאַקומען גאָר אַ פיג" סטערער. אַ פולקום שװאַרצער קרייז (דאָס איז פון שאָטנקאָנוס). אַרום אים -- אַ בּרייטער ראָד, אַ האַלבשאָטנדיגער. טוּנקעלער צום מיטן און ליכטיגער צו די בּרעגעסי און ווייטער אַרום און אַרום װעט לויכטן די ליכטיקייט ו פיך דער זוּן אין איר פולער פּראַכטי
אין װעלטרוים איז אָבּער ניטאָ אַזאַ פלאַכער קערפּער. |אויף וועלכן עס זאָל קענען פאַלן דער שאָטן פון דער ערד. דעם פינטטערן קאָנוס. וועלכער ציט זיך אויף 000 888 1 קילאָמעטער. קען אָנטרעפן אין װעלטרוים נאָר איין קערפּער: די לבנהי וועלכער שטייט אָפּ פון דער ערד נאָר אויף 884000 קילאַ- מעטערי קומענדיג אין אַ געוויסער לאַגע בנוגע דער ערדי קען די לבנה פאַרפיג- סטערט װערן פון דעם ערדשאָטן
ווען קען זיך דאָס טרעפן ? דערצו פאָדערט זיך איין בּאַדינגונג: די לבנה זאָל זיך געפינען הינטער דער ערד (די ערד דאַרף זיך געפינען צװישן. דער זון און דער לבנה) אַזאַ לאַגע קען די לבנה פאַרנעמען נאָר בעת דער - פאַזע פון דער פולער לבנה. דאָס הייסטי אַז די פאַרפינסטערונג פון דער לבנה קען פּאָרקומען נאָר בעת דער פולער לבנה'
פאַרװאָס אָבּער קומט ניט פאָר די פאַרפינסטערונג יעדע 98 אָדער 99 . טעג? װען מיר האָבּן זיך בּאַקענט מיט די פּאַזן פון דער לבנה' האָבּן מיר דאָך אייגנטלאַך געזעהן אַז אַזאַ לאַגע פאַרנעמט די לבנה יעדן חודשי אָבּער כּדי די פאַרפינסטערונג זאָל קענען פאָרקומעןי מוזן די זון. די ערד און די לבנה געפינען זיך אויף איין גראָדער ליניע- דער װעג פון דער לבנה גייט אָבּער באמת אַזױי אז נאָר אין געוויסע זעלטענע פּעריאָדן קען זי זיך געפינען יונגחודש אין אַזאַ לאַנע (דאָס הייסט. זי זאָל זיך געפינען אויף איין ליניע מיט דער ערד און דער זון)+ די אַסטראָנאָמען רעכענען אויס פאָרויס. ווען אַזױנע פאַרפינסטערונגען קענען פאָרקומען- דערבּיי קען זיך טרעפן. אַז די גאַנצע לבנה זאָל אַרײנפאַלן אין שאָטנקאָנוס. אָדער נאָר טיילוייז אין שאָטן און טיילווייז אין האַלבּשאָטןי אָדער נאָר טיילווייז אין האַלבּשאָטן- וען זי פאַלט אַריין אין רעכטן שאָטנקאָנוס. בּלײבּט זי פולשטענדיג פאַרפינסטערט. משך 9 שעהי דער גאַנצער פּראָצעס פון פאַרפינסטערונג געדויערט אָבּער לענגער: פון דעם מאָמענט. ווען די לבנה הױבּט אַן פינסטער צו װערן פון איין זייט. בּיזװאַנען זי גייט ארויס אינגאַנצן פון שאָטן פון דער אַנדער זייט, געדויערט אומגעפער 4 שעה.
עס טרעפט זיך זעלטן. מיר זאָלן אינגאַנצן אויפהערן צו זעהן די לבנה יבעת אַ פולער פאַרפינסטערונג. אַפילו דאַן ווען זי זינקט אינגאַנצן אַריין אין ערדשאָטן זעהט זי זיך דאָך אַ בּאַלױכטענע דורך אַ מאַט טונקלרויטן שיין. דאָס ערקלערט זיך דערמיט. װאָס אייניגע שטראַלן פון דער זון גליצן זיך דאָך דורך. פארבּיי דער ערדי בּרעכן זיך אין דער אַטמאָספערע פון דער ערדי דערגרייכן צו דער לבנה און בּאַלױכטן זי. דורכגייענדיג דורך די אונטערשטע געדיכטע שיכטן פון דער לופט. בּאַקומען די שטראַלן פון דער זון . אַ רויטליכן שיין. אַזױ װי שטראַלן פון דער פּרימאָרגן- און אָװנטרױט. די פאַרפינסטערונג פון דער לבנהי אַ פולע אָדער אַ טיילווייזע' קומט פאָר פאַר ואַלע פּונקטן פון דער ערדי צו וועלכע די לבנה איז געווענדט. אין דערזעלבּי- גער צייט. - זי הױבּט זיך אָן און ענדיגט זיך פאַר (אַלע פונקטן אין איין מאָמענט. | אין דער צייט, ווען די לבנה װוערט פאַרפינסטערט פאַר די איינוואוינער. פון דער ערדי קומט אויף דער לבנה פאָר אַזא ערשיינונג: די זון בּאַהאַלט זיך הינטער דער ערדי וועלכע מען מוז זעהן פון דער לבנהי שװועבּנדיג אין וועלט- רוים. דאָרט ווערט פאַרפינסטערט די זוןי
נאָך אויף איין ערשיינונג איז װערט זיך אָצושטעלן װאָס פאַר אַ לאַגע די ערד זאָל ניט פאַרנעמען אין דער רגע פון אַ ליקוי לבנה. װעט דער שאָטן אַלעמאָל האָבּן די פאָרם פון אַ קרייזי די לבנה איז צו קליין, אויף איר זאָל זיך קענען לייגן דער גאַנצער שאָטן פון דער ערד. אָבּער װאָס פאַר אַ טייל פון שאָטן זאָל ניט װוערן קענטיג אויף דער לבנהי אַלעמאָל אין דאָס א טייל פון אַ קרייז. דאָס איז אַ וויכטיגער בּאַװייזי אַז די ערד האָט די פאָרם פון אַ קוילי.
די פאַרפינסטערונג פון דער זוױי
ליקוי חמה אָדער די פאַרפינסטערונג פון דער זון אינמיטן העלן טאָג מאַכט אויף אונז נאָך אַ גרעסערן איינדרוקי װי די. פאַרפינסערונג פון דער לבנה. מיר האָבּן געזעהן. אַז די פאַרפינסטערונג פון דער לבנה קומט פאָר צוליבּ דעם. װאָס די לבנה פאַלט אריין אין דעם גרויסן שאָטן. װאָס די ערד װאַרפט אָפּ פון זיך. די פאַרפינסטערונג פון דער זון קומט פאָר צוליבּ דעם, װאָס די לבנה פּאַרשטעלט פון אונז מיט איר שאָטן די זון די לבנה און איר שאָטן זיינען צו קליין. זיי זאָלקן קענען פאַרשלײיערן אָדער פאַרפינסטערן די זון אַזױ. אַז מען זאָל זי ניט קענען זעהן אויף דער גאַנצער העלפט פון דער ערדי וואו ס'איז אין דעם מאָמענט טאָג.
== 56 --
די זון װערט פאַרפינסטערט אָדער פאַרשטעלט נאָר פאַר אַ געװיסן. פּונקט פון דער ערדי דעם גרעסטן לאָמפּ קענען מיר פאַרשטעלן פון זיך מיטן פינגער. אויבּ מיר זאָלן שטיין ייט פון לאָמפּי פאַרמאַכן איין אויג און האַלטן דעם. פינגער אַנטקעגן דער אַנדער אויג. אויבּ נאָך װער עס איזי װעט אין דעם מאָמענט שטיין לעבּן אונז. הייסט דאָס נאָך ניט. אַז פאַר יענעם װעט אויך זיין פאַרשטעלט דער לאָמפּי מיר קענען זיך װייטער פאָרשטעלן, אַז מיר פּאַרשטעלן דעם לאָמפּי האַלטנדיג פאַר זיך אין האַנט אַ בּוך. דאַן קען. שוין זיין' דער בּוך זאָל -מיטאַמאָל פאַרשטעלן דעם לאָמפּ פאַר צוויי מענשן. עס קען אויך זיין: אַז פאַר מיר װעט דער בּוך פאַרשטעלן דעם לאָמפּ אינגאַנצן, פאַר מיין שכן נאָר אַ טייל פונם לאָמפּ. און נאָך פון אַ דריטן װעט שוין דער לאָמפּ גאָרניט זיין פאַרשטעלט. װאָס ווייטער איר געפינט זיך פון אַ געוויסן געגנשטאַנדי אַלץ גרינגער איז אים צו פאַרשטעלן מיט אַ קלייניקייט.
די לבנה קען פאַרשטעלן פאַר אונז די זון אינגאַנצן װען זי געפינט. זיך צװישן אונז און דער זון- אַזאַ לאַגע פֿאַרנעמט זי אַלע אַלטחודש. ווען זי ווענדט זיך צו אונז מיט איר ניטבּאַלױכטענער העלפטי די פאַרפינסטערונג. -פון דער זון קומט אָבּער פאָר זעלטן. ויילי דרייענדיג זיך אַרום דער ערד. יפארנעמט די לבנה נאָר זעלטן אַזאַ לאַגעי אַז זי זאָל זיך געפינען אויף איין. גראָדער ליניע מיט דער ערד און דער זון. געװיינלאַך גייט זי דורך עטװאָס . העכער אָדער נידעריגער פון אָטדער ליניע. נאָר אין געװיסע צײטפּונקטן שטעלט זי זיך אויף דער דאָזיגער גלייכער ליניע. די אַסטראָנאָמען רעכענען אויס פאָרויס מיט דער גרעסטער פּינקטלאַכקײט. װען די ערשיינונג דאַרף פאָרקומען. פון דעם בּיישפּיל. װי מען פאַרשטעלט אַ לאָטפּי קען מען פאַר- שטיין. אַז אויבּ פאַר איין אָרט פאַרשטעלט די לבנה די זון' הייסט דאָס נאָך ניט. אַז זי פאַרשטעלט זי אויך פאַר דער גאַנצער ערדי אָדער אַפילו פאַר אַ גאַנ- צער העלפט אירע- דאָס קומט ניט פאָר פָּשׁוט צוליבּ דעם. ווייל די -לבנה איז צו קליין דערצוי.
מיר ווייסן, אַז די לבנה איז אַמאָל נעהענטער צו דער ערד, אַמאָל וויי= טער (ווייל איר וועג איז אַן עליפס). װען די לבנה איז נעהענטער צו דער ערד און זי שטעלט זיך צװישן דער זון און דער ערד. פאַרשטעלט זי אינ- גאַנצן די זון פאַר די טיילן פון דער ערדי אַנטקעגן וועלכע זי שטייט אין דעם מאָמענט: דאָרט קומט דאַן פאָר אַ פולע פאַרפינסטערונג ;. פאַר אַן. אַנדער אָרט | = אָבּער קען זי אין - דערזעלבּיגער צייט פאַרשטעלן נאָר אַ טייל פון דער זון (עס קומט פאָר אַ טיילווייזע פאַרפינסטערונג). און פאַר די איבּעריגע טיילן וועט. זי די זון גאָר ניט פאַרשטעלן- היות די ערד דרייט זיך אַרוֹם זיך. װעט אויך
= 1
== 87 --
די פארפינסטערונג ניט פאָרקומען אין איין צייט פאַר פאַרשיידענע טיילן פון דער ערד: פאַר איין פּונקט װעט זיך די פאַרפינסטערונג ענדיגן און פאַר דעם
אַנדערן - אָנהײבּן
אויבּ די לבנה געפינט זיך אויף איר וייטסטן מהלך פון דער ערד אין דעם מאָמענט. ווען זי שטעלט זיך צװישן דער עױד און דער זון. װעט זי פאַר די טיילן פון דער ערד' וועלכע געפינען זיך אַנטקעגן איר' פּאַרשטעלן נאָר דעם מיטן פון דער זון. און אַרום און אַרום װעט בּליבּן
פיגור 18. טיילווייזע, פולע און רינגפאָרמיגע
; פאַרפינסטערונג פון דער זוף
אַ ליכטיגער רינג (אַ רינגפאָרעמדיגע פאַרפינסטערונב). פּרובט מיט אַ קליינעם ראָד פאַרשטעלן אַ גרויסן. שטייענדיג נאָהענט פון אים. איר װעט נאָר פאַר-
שטעלן דעם מיטן.
אַזױ אַרום זעהן מיר. װאָס פאַר אַ אונ- טערשייד עס בּאַמערקט זיך צוישן ליקוי לבנה און ליקוי חמה. ליקוי לבנה קומט פאָר אין
איין צייט און אין דער זעלבּיגער פּאָרם פאַר -
אַלע פּונקטן פון דער ערדי צו װעלכע די
לבנה איז דעמאָלט געווענדט. ליקוי חמה קומט ..
ניט פאָר אין איין צייט און אין איין גלייכער פּאָרם פאַר פאַרשײידענע טיילן פוּן דער ערדי די פאַרפינסטערונג פון דער זון קען זיין אַ פולעי אַ רינגפאָרעמדיגע און אַ טיילווייזעי די לעצטע פולע פאַרפינסטערונג פון דער זון איז פאָרגעקומען אין 1914 יאָר און די לעצטע טיילווייזע פאַרפינסטערונג פון דער זון אין אַפּריל 1991. |
פאַבֹּר בּאַשרייבּט אַ פולע פאַרפינסטערונג.
פון דער זון אַזױ: , פון אַלע ערשיינונגען אין דער נאַטור. וועלכע דעם מענשן איז בּאַשערט.
פֿיגי 19 מיגי 0:
| די לאַגע פון דער לבנה בּנוגע דער ערד
בּיי אַ. רינגפאָרמיגער (19) און בַּיי אַ פולער (20) פאַרפיגסטערונג פון דער זון.
צו זעהן. מאַכט אויף אים די פולע פאַרפינסטערונג פון דער ר זו, 'קען זיין. דעם טיפסטן איינדרוק. דער הימל איז בּאַגאָסן מיט ליכטיקייט, און מיטאַמאָל װוערט פאַרשװאַרצט דער מערבבּרעג פון דער זון און איר קענט זיך ניט כאַפּן אין
-- 88 --
דער ערשטער רגע! וואו איז די סיבה דערפון. עס דוכט זיך. אַז עפּעס. װאָס איז שװאַרץי וי די נאַכט: וויל איינשלינגען די זון. דאָס איז די לבנה- איר. שװאַרצער שירעם רוקט זיך אַלץ מער אַרױף אויף דער ליכטיגער זון אַלץ גרעסער װערט דער שװאַרצער פלעק אויף איר. פון מינוט צו מינוט װערט אַלץ שמעלער דער ליכטיגער טייל, י ער. ווערט אַלץ פינסטערער אינמיטן העלן טאָג דער שמאָלער ליכטיגער פּאַס װערט אויך פאַרשװאונדן און עס װערט איג- גאַנצן פינסטער. אויפן טונקעלן הימל בּאַװייזן זיך די פּלאַנעטן און די ליכ- .טיגערע שטערן! װאָס אין דער ליכטיקייט פון דער זון האָט מען זיי פריער ניט געקענט זעהן- די טעמפּעראַטור פאַלט און מיר דערפילן. מיטאַמאָל אַ קעלט. די בּלומען פאַרמאַכן זיך און בּייגן איין זייערע בּעכערלאַך; אַזױ װי עס װאָלט נאַכט געװאָרן. די פלעדערמויז פליט אַרױס פון איר פאַרװאָרפענעם װינקל און הױיבּט אָן אַרומצופליען אין דער לופט. די פייגעלאַך בּאַהאַלטן דעם קאָפּ צװישן די פליגעלאַך אָדער זוכן ניטזיכער זײיערע נעסטף די קליינע הינערלאַך בּאַהאַלטן זיך אונטער די פליגעלאַך פון זייער מאַמען- דער פערד און דער אייזל שטעלן זיך אָפּ מיט זייער משא. פאָלגן ניט דעם בּעל-הבּית און שרעקן זיך ניט פאַרן בּייטשי דער הונט ציטערט פאַר שרעקי און אַפילו דער מענשי ועלכער ווייס די סיבּה פון דער ערשיינונג און האָט פּאָרויס מיט דער גרעסטער פּינקטלאַכקײט אויסגערעכנט. ווען זי װעט זיך אָנהױבּף אפילו. ער פילט זיך ניט זיכער. ער איז אומרואיגי ניטוילנדיג כאַפּט אים אַ שוי- דערי ס'איז עפּעס ניט היימלאַך פון דער פינסטערניש. אִי דו פּראַכטיגע זון וי גרויס װאָלט געװען דער טרויערי װי שרעקלאַך דער פחדי װאָס װאָלט אַרױפגעפאַלן אויפן מענשן, װוען דיין ליכטיגער פנים װאָלט זיך אויפאייביג פאַרשלײערט ! |
עטלאַכע מינוטן. אין בּעסטן פאַל פון ? בּיזן 8. געדויערט דאָס װאַרטף פול מיט מורא; אַ ליכטיגער שטראַל שלאָגט זיך דורך דורך דער פינסטערניש' און די זון טרעט אַרױס פון אונטער דעם פינסטערן שירעם פון דער לבנהי בּיסלאַכװײזן װערט עס װידער ליכטיג, וי פריער. | |
דער איינדרוקי' װעלכן די פולע פאַרפינסטערונג מאַכט אויף אונזי ווענדט זיך ניט פון דער פינסטערנישי װעלכע פאַרשלייערט מיטאַמאָל די נאַטור אַרום אונז. פאַרקערט. עס איז גאָרניט אַזױ טונקל. װי אין אַן אמת פינסטערער נאַכט! גיכער איז דעמאָלט די בּאַלױכטונג אַזאַי װי בּאַגינען. וען עס הױבּט זיך ערשט אָן שװאַך צו רויטלען אין מזרחי אָדער וי אין אַ ליכטיגער לבנהנאַכט. דער מאַטער אָפּגעשװאַכטער שיין קומטי
--י89 ==
ווייזט אויסי טיילװייז פון דער קאַראָנע*'); דאָס איז אַ גלענצנדיגער קראַנץ פון זילבּערנע שטראַלן, וועלכער בּאַװײזט זיך אויפן הימל אַרום דעם - רונדן שװאַרצן שירעם פוֹן יי הי דער לבנהי װי א זילבערי: | ווייסער רינג. כאַפּט דער. | קראַנץ אַרום די לבנהי אַרי | בּערגייענדיג ערטערווייז אין. לאַנגע און געקרימטע שטראַלן. אין איין אָרט זיינען די שטראַלן לענגער. אין דעם אַנדערן קירצער. אָפּטמאָל בּאַמערקט מען נאָךי. אויפן ראַנד פון דער לבנה אַזױ װי רויטע פייערדיגע צונגען. װעלכע רייסן זיך אַריין אין די זילבּערנע שטראַלן פון דער קאָראָנעי די |צונגען הייסן פּראָטובּעראַנצן - = די געלערנטץ האָט זיך פיגור 21 די קאַראָנע פון דער זון מיט פּראָטובּעראַנצןף
איינגעגעבּן אױסצופאָרשן,
אַז אַזױנע פייערדיגע צונגען הויבּן זיך אויף פונם ראַנד פון דער זון ניט נאָר בּעת אַ פאַרפינסטערונג. אָבּער מיר זעהן זי געוואוינלאַך ניט, ווייל זי פאַרלירן זיך אינם ים פון ליכטיקייט, וועלכע די אַטמאָספערע פון דער ערד װאַרפט אָפּ אָדער שפּיגלט אָפּ פון זיךי - | |
פאַרצייטן. פלעגן די פאַרפינסטערונגען פון דער זון װאַרפן אויף אַלעמען
אַן אימה. די מענשן פלעגן מיינען. אַז דאָס איז אַ פאָרשפּיל צו גרויסע צרות און ליידן פאַר דער װעלט. איצט פאַרהאַלטן זיך שוין די מענשן רואיגער' ווייל זיי ווייסן. אַז די פּאַרפינסטערונגען מוזן פאָרקומען, אַז אין דעם דריקט | זיך אויס דער אייבּיגער געזעץ. לויט וועלכן די ערד און די לבנה בּאַװעגן זיך אויף זייער שטענדיגן װעג; לויט דעמזעלבּיגן געזעץ מוזן זיי פון צייט צו צייט קומען אין אַזױנע פּונקטן. ואו זיי מוזן אויף געוויסע מאָמענטן פּאַרשטעלן איינע פון. דער אַנדערע די י זון שוין די פּריסטער פון בּבל האָבּן געוואוסטי
*) דאָס װאָרט קאָראָנע איז אַ גריכיש, און זיין טייטש איז , קראַנץ*"; ניט צו פאַרבּייטן מיטן לאַטײנישן ,, קאָראָנאַי', װאָס זיין טייטש איז קרוין. |
בי ר
אַז די. פאַרפינסטערונגען חזרן זיך איבּער אי אַ געוויסער צייטי אומגעפער - אַלע 18 יאָר מיט 11 טעגי די דאָזיגע צייט איז אויסגערעכנט אומגעפער. די אַסטראָנאָמען פוך - אונזער צייט האָבּן בּעסערע מיטלען. כּדי גענוי אויסצורעכענען די צייט פון די פאַרפֿינסטערונגען: די בּאַאָבּאַכטונגען פון די פאַרצײטיגע שטערנזעהער האָבּ אָבּער געהאַט אַ גרויסן בּאַטײט פאַר דעך נייער װיסנשאַפּטי - == מען האָט אויסגערעכנט, אַז פאַר איין און דעמזעלבּיגן אָרט אויף דער - ערד חזרט זיך איבּער אַ פולע פאַרפינסטערונג פון דער זון אַלע 0 יאָר.
די ענערגיע און טעמפּעראַטור פון דער זוּן.
| דער בּאַטײט פון דער זון פאַר דער ערד איז גאָרניט אָפּצושאַצן- זי איז דער קװאַל פון ליכטיקייטי װאַרימקײט און ענערגיע. ענערגיע הייסט די פּֿע- היקייט אויסצופירן אַרבּעט. יעדֶער מענשי יעדע לעבּעדיגע בּאַשעפעניש פילט אויף זיך די בּאַלעבּנדיגע ווירקונג פון די זונשטראַלױ. |
די װאַרימקײט פון דער זון הױבּט אויף פון די ימען די װאָלקנס: פון | די װאָלקנס גיסן זיך רעגנסי פון די װאַסערטראָפּנס װערן געבּוירן קװאַלן פון . די קװאַלן -- קלייגנע טײיכעלאַך. פון די קליינע טײכעלאַך -- גרויסע טייכן, וועלכע טראָגן זייערע שטראָמען װוידער אין ים אַרײן. און פון די ימען הײיבּט זיך װידער אינדערהויך דער װאַסערדאַמף: אַזױ קומט פאָר דער שטענדיגער גלגל החוזר פונם װאַסער אויף דער ערד. און די טרײבּקראַפט שטאַמט פון דער זו זי שטראַלט דאָס אויס פון זיך די ענערגיע! ! וועלכע טרייבּט דאָס װאַסער פונאונטן אױיפאויבּן. |
דער קלענסטער גרעזעלע און דער מעכטיגסטער בּוים שטעלן } אַרױס זײיערע גרינע בּלעטער אַנטקעגן דער זון. נאָר אונטער דער זון װאַקסן זיי און זאַמלען אָן שטאָפּן. יעדער שטיקל האָלץ איז פאַרגליװוערטע זונשטראַלן צינט . אָן דעם האָלץ. און ער װעט אייך צוריק אַװעקגעבּן די װאַרימקײט און ליכ טיקייט. װאָס ער האָט פון דער זין בּאַקומען. װען עֶר. -איז נאָך א בּוים געווען: |
0 שטיינקוילן זיינען אוֹיך פאַרגליווערטע זונשטראַלן, ווייט די שטיינקוילן |
האָבּן זיך אין אַ גרויסן טייל געשאַפן פון מעכטיגע וועלדערי װעלכע זיינען אַמאָל געװאַקסן אויף דער ערד און האָבּן געבּאָדן זייערע גרויסע בּלעטער אין די שטראַלן פון דער זון- בּאַרעכנט. וויפיל מאַשינען ווערן געטריבּן אויף דער ערד דורך דער היץ פון קוילן און האָלץ. װאָס מען פאַרבּרענט אין די גרויסע פאַבּריקן און אויף די אײזנבּאַנען די גרויסע ענערגיע, וועלכע. עס װערט
-- 61 --
דערבּיי געשאַפן. איז דאָך אויך אױסגעשטראַלט געװאָרן פון דער זן או האָט זיך פאַרקערפּערט אין האָלץ און קוילן. |
אַלץ. װאָס לעבּט אויף דער ערד: פלאַנצן, עופות, חיות ת און דער מענש ציען זיך צו דער װאַרימקײט און דער ליכטיקייט פון דער זון נאָר אַדאַנק איר -- פאַרמאָגן זי ענערגיע און פעאיקייט צו װאַקסן בּאַװעגן זיך און. אַר- בּעטן::די טיילן פון דער ערדי וועלכע געפינען זיך לעבּן צפונדיגן און דרומדיגן - פּאָלוס פון דער ערד. בּאַקומען ווייניג װאַרימקײט פון דער זון און דערפאַרו ווייזט דאָרט די נאַטור אַרױיס ווייניגער סימנים פון לעבּן. יי |
אַרום עקװאַטאָר אָבּער איז די נאַטור רייך און פילפאַרבּיג װוייל דער טייל פון דער ערד װערט כּמעט אַלעמאָל בּאַלױכטן מיט ט װערטיקאַלע. זוג" | שטראַל - | נאָך דער היץ פון די װערטיקאַלע זוגשטראַלן אויפן. עקװאַטאָר פון דער -
ערד קען מען זיך שוין פאָרשטעלן. װי הויך די טעמפּעראַטור דאַרף זיין אויף
דער זון גופא. די אַסטראָנאָמען האָבּן געפּרובט אויסרעכענען די טעמפּעראַטור. אין גראַדן. בּאַקומען זיך אָבּער אַזעלכע גװאַלטיגע ציפערי אַז קיין מענשלאַכע פאַנטאַזיע איז ניט ביכולת זיך פאָרצושטעלן אַזא היץ. דער בּאַרימטער אַסטראָנאָס סעקי האָט אויסגערעכנטי אַז װען די גאַנצע ערד װאָלט געוען בּאַדעקט מיט אַ דיקער שייד פון אייז. 81 מעטר אין דער גרעבּ. װאָלט די זון מיט איר געװאַלדיג גרויסער היץ געקאַנט אים צעשמעלצן אין איין יאָרֹי -
זעהר אינטערעסאנטע פּרובן אױיסצופאָרשן די טעמפּעראַטור פון דער זון
האָט געמאַכט אַ געוויסער געלערנטער אין מאָסקװע פּראָפּעסאָר צ ע ר אַ ס ק י.
| מיר ווייסן, ! אַז פון אַן אַרײנגעבּױגענעם שפּיגל שפּיגלען זיך די שטראַלן פון דער זון אָפּ צוריק און קלייבּן זיך צונויף אין איין פּינטלי וועלכער הייסט פאָקוס. װען א גרויסן שפּיגל װעט מען האַלטן אַנטקעגן דער זון. בּאַקומט זיך דאַן אין זיין פאָקוס זעהר אַ גרויסע היץי פּראָפּעסאָר צעראַסקי האָט געפּרובט אַרײנבּרענגען אינם פאָקוס פון אַזאַ שפיגל. שטיקעלאַך פון. פאַרשײידענע מעטאַלן ער האָט אָנגעהױבּן פון דעם מעטאַל פּלאַטין. וועלכער שמעלצט זיך בּיי 1778 (גראַד) צעלזיוֹס. די פּלאַטין איז גלייך צעשמאָלצן געװאָרן דאַן האָט ער גענומען אַרײנבּרײינגען אין פאָקוס שטיקעלאַך פון פאַרשײדענע מינעראַלן און מעטאַלן; זײַ האָבּן זיך אַלע געשמאָלצן ער האָט אויסגערעכנטי אַז די היץ אין פּאָקוס האָט געמוזט דערגרייכן. בי 8800 (גראַד)-
פון-אַנדערע עקספּערימענטן װייסט מען. אַז אין פאָקוס פון אַ שפּיגל אי די טעמפּעראַטור אַלעמאָל נידעריגערי וי אי 1 דעם קערפּער, וועלכער װאַרפט זיינע שטראַלן אויפן שפּיגל:
-- 69 == = אויבּ אַזױ. איז די טעמפּעראַטור פון דער זון העכער פון 88000 העכער . פון דער טעמפּעראַטור. װאָס מיר בּאַמערקן אינם פאָקוס: דערצו דאַרפן מיר דאָך ניט פאַרגעסן, אַז די זון שטייט אָפּ פון דער. ערְד אויף 180000000 קילאָ- מעטר. און דעריבּער װערט די װאַרימקײט פון אירע שטראַלן אָפּגעשװאַכט, בּיז זי דערגייען צו דער ערד. װי הויך אָבּער דאַרף שוין זיין די טעמפּעראַטור אויף דער זון גופא? אויף דער ערד איז אַזא טעמפּעראַטור גאָר אוממיגלאַך זיך פאָרצושטעלן / א א ה דער ספּעקטראַלער אַנאַליז פון די זונשטראַלן בּרענגט אונז צו דעמ" זעלבּיגן געדאַנק. ער בּאַװייזט. אַז דער גרעסטער טייל מעטאַלן װעלכע זיינען בּאַוואוסט אויף דער ערד. װי אייזן. נאַטר. מאַגניום און אַנדערעי גע" פינען זיך אויף דער זון אין אַ גאַזיגן צושטאַנד. דאָס איז אָבּער מיגלאך נאָר בּיי זעהר אַ הויכער טעמפּעראַטורי י יי | די זון אין טעלעסקאָפּי | די זון קען מען ניט פּאָרשן אזוי פריי דורכן טעלעסקאָפּי װי די לבנה און די שטערן! מחמת איר שיין בּלענדט די אויגן. כדי אָפּצושװאַכן די ליכטי- קייט און די װאַרימקײט פון די שטראַלן. שטעלט מען אַריין אין טעלעסקאָפּ פאַרבּיגע גלעזערי / | 0 יי
פיגור 22. די קערנערדיקייט פון דער זוױי
די הויכע טעמפעראַטור פון דער זון בּאַװײיזט. אַז זי בּאַשטײט פון אַ מוראדיג דערהיצטער בּרענעדיגער מאַסע- אויף איר לויכטיגן אויבּערפלאַך, אויף דער , פאָטאָספערע" זעהן זיך דורכן טעלעסקאָפּ אַזױ װי גרויסע גלאַנ- ציגע קערנער אויף אַ בּלייכן פאָן. מען זאָגט דערפאַר. אַז די פאָטאָספערע איז געקערנט אָדער , גראַנולירט?- דער בּאַרימטער אַסטראָנאָס סעקי פּאַר- גלייכט אָטדי קערנער מיט , רייזקערנערי װאָס שווימען אין מילך"- זי פונ- קלען און בּלענדן די אויגן מיט זייער שייף - |
דער לויכטיגער קערן פון דער זוף וועלכער בּאַשטײט פון פעסטע אָדער . פליסיגע שטאָפן. איִז אַרומגערינגלט אָדער איינגעהילט פון אַלע זייטן מיט אַ גאַזיגער אַטמאָספערע: די גאַזיגע אַטמאָספערע פון דער זון פּאַרגעמט טויזנטער קילאָמעטר אין דער גרעבּ. |
די אַטמאָספערע פון דער זון קען מען זעהן נאָר בּעת אַ פולער פאַר- פינטערונג פוּן דער זון. װען דער שאָטן פון דעד לבנה פאַרשטעלט פון אונז. די שטראַליגע פאָטאָספערע. בּאַװײזט זיך אַרום דעם שװאַרצן ראָד פון דער לבנה אַ בּרייטער רינג מיט אַ וואונדערלאַך שיינער און ווייכער ראָזער פאַרבּי דאָס איז די כ ראָ מאָס - פערע' די אנטערשטע שיכט פון דער אַטמאָספערע פון דער זון; איבּער דער ראָזער כראָמאָספערע בֹּאַי ווייזט זיך א קרוין פון זיל- בּערווייסע שטראַלן דאָס איז די ק אָ ר אָנע. די אױיבּער- שטע שיכט פון דער אַט- מאָספערע פון דער זון.
די שטראַלן פון דער
כראָמאָספערע האָט מען דורכגעלאָזן דורך דעם ספעק- טראָסקאַפּי דער ספּעקטרום. װאָס זיי האָבּן געגעבּןי האָט בּאַװיזן. אַז די כראָמאָספערע
בּאַשטײט פון גאַזיגע מֵאָ- פיגור 23 די קאָראָנע פון דער זון מיט פּראָטובּעראַנצן בּיי אַ פולער פאַרפינסטערו נג פון דער זון (16.4.1893). טאַלן ; אייזן קופּערי ניקלי
זילבּערי נאַטריום, קאַלציום און אַנדערע: מען ה האָט אויך געפונען. דאָרט װאַסער-.
-- 64 --
שטאָף און נאָך אַ גאַז. וועלכער איז 9 מאָל אַזױ שווער וי װאַסערשטאָף: זיין ספעק- טרום איז ניט ענליך ניט צוֹ איין ספעקטרום פון גאָר די שטאָפן. וועלכע זיינען בּאַי וואוסט אויף דער ערד. מֿען האָט אָטדעם אומבּאַװאוסטן שטאָף אָנגערופן - העליום. דאָס הייסט זונשטאָף שפּעטער האָט מען געפונען אויף דער ערד מינעראַלן. אין וועלכע עס האָבּן זיך בּאַװיזן שפּורן פון העליוםי. | די קאָראָנע בּאַשטײט נאָך פון אַ לייכטערן גאַז. זיין ספעקטרום איז | = אויך ניט ענליך צו די ספּעקטרומס פון די בּאַװוסטע שטאָפן און די אַסטראָ- נאָמען רופן אָן דעם שטאָף קאָראָניום מען קען האָפן. אַז קאָראָניום װעס מען נאָך אויך געפינען אויף דער ערד. װי מען האָט געפונען העליוםי - די אַטמאָספערע פון דער זון געפינט זיך קיינמאָל ניט אין אַ רואיגן צו שטאַנד. דאָס איז אַ שטורעמדיגער ים פון פלאַמיגע גאַזױ פונװאַנען עס הױיבּן זיך אויף גרויסע זיילן אוּן פייערדיגע צונגען. װאָס רייסן זיך אַדורך בּיז צו דער שטראַליגער זילבּערנער קאָראָנעי דאָס זיינען די פּראָטובּעראַנצן. וועלכע מען זעהט בּעת דער פֿאַרפינסטערונג פון דער זוף . || ה די ערשיינונג ערקלערט מען אַזױ: אין דער טיפעניש פון דער װן קומען פאָר שטענדיגע איבּערקערענישן. מעכטיגע אויפרייסונגען גאַנצע שטראַמען פון גאַזיגע מעטאַלן און דערהיצטער װאַסערשטאָך רייסן זיך דוּרך - פון דער טיפענישי גיסן זיך אַרױס אויפן איבּערפּלאַך. זײ נעמען דערבּי אֶן די וואונדערלאַכסטע פאָרמען : פונקט װי גאַנצע. וועלדער פון פייערדיגע בּויי = מערי פלאַמיגע צונגען. אמתע פאָנטאַנען וועלכע הױבּן זיך אויף אויף אַ שרעקלאַכער הויך און גיסן זיך ווידער אַראָפּי וי אַ שווערער פייערדיגער רעגן די אַסטראָנאָמען סעקי און יונג האָבּן אױסגעמאָסטן אַזױנע וואונדערלאַכע פּראָטובּעראַנצן וועלכע האָבּן זיך אויפגעהויבּן מער װי אויף 000 800 װויערסט אינדערהויך. פריער האָט מען געהאַט די מיגלאַכקײט צו בּאַאָבּאַכטן די פּראָטובּעראַנצן נאָר בּעת אַ פולער פאַרפינסטערונג פון דער זון. איצט אָבּער גיט זיך איין צו בּאַאָבּאַכטן זי דורך אַ ספּעקטראָסקאָפּ צוֹ יעדער צייטי | == אויפן לויכטיגן אֵױבּערפּלאַך פון דער זון בּאַמערקט מען דורכן טעלע- סקאָפּ טונקעלע פלעקן, זי טיילן זיך דייטלאַך אָּ פון דעם ליכטיגן גרונט פון. דֶער פאָטאָספערעי אין די גרעסערע פלעקן איז דער מיטן בּאַזונדער טונקל און דער האַלבּשאָטנדיגער בּרעג איז אַזױ װי געשטריכלט. די צאָל און די | גרויס פון די פלעקן אויף דער זון זיינען ניט אַלעמאָל גלייך; אַמאָל זיינען זי זעהר גרויס. װי אַסטראָנאָמישע אויסמעסטונגען בּאַװיזן. טרעפן זיך פלעקן וועלכע זיינען גרעסער פאַר דער ערד. פאָרשנדיג אויפמערקזאַם די פלעקן - קען מען זעהן. װי זיי בּאַװעגן זיך אויף דער זון פון מזרח אויף מערב, אויף דעם
= 68 --
מערבדיגן טייל{ פון דער זון, װערן זי פאַרפאַלן און. בּאַװײיזן זיך װוידער אין ניט קיין פולע 9 װאָכן אַרום:אויף דעם מזרחדיגן טייל פון דער זוף אָפט- מאָל קערן זיי זיך יאום;שױין;איבּערגעבּיטענע- די רעגלמעסיקייטי מיט וועלכער. זי װוערן פאַרפאַלן {און קערןנַּזיך װידער אוםי בּאַװײזט. אַז די זון דרייט זיך אַלײן אַרום זיך. און איר פולע אַרומדרײאונג געדויערט 92 טעגי
עס טרעפן זיך יאָרן. ווען די זון איז בּאַזונדערס רייך מיט פלעקן. און מיט גרויסע פלעקן. זעלטן גאָר זעלטן זעחט מען זי דאַן אינגאַנצן אַ ריינעי דערנאָך. שפּעטער װערן די פלעקן אַזױ וי פּאַרפאַלן. אָדער - מען זעהט נאָר קליינע זעלטענע פלעקן: די אַסטראָנאָמען האָבּן בּאַמערקט. אַז די ערשיינונג חזרט זיך איבּער כּמעט יעדע 1 יאָר. די פלעקן בּאַװײיזן זיך געװיינטלאַך אין א גרויסער צאָל אויפן עקװאַטאָריאַלן טייל פון דער זון:
אויסער די טונקעלע פלעקן =
בּאַװײזן זיך נאָך אויף דער | פיגור 24- פלעקן און פאַקעלן אויף דער זון. זון ערטער. װעלכע צייכענען | | | זיך אויס מיט זייער שטאַרקערן גלאַנץ װי די איבּעריגע. די גלאַנציגע פלעקן : הייסן זונפאַקעלף
די װיסנשאַפט האָט נאָך בּיזאהער ניט געפונען קיין פולע ערקלערונג פאַר די זונפלעקן- דער גרויסער אַסטראָנאָס סעקי גיט אַזאַ ערקלערונג: אויף דער זון קומען פאָר אויפרייסונגען. װען פונאינווייניג רייסט זיך אַרױס אַ גרויסע מאַסע. װאָס בּאַשטײט פון שווערע און געדיכטע מעטאַלגאַזן. װערט אַ טייל פון דער ליכטיגער פאָטאָספערע פון אונז פאַרשטעלט. אַ טייל פון אירע שטראַלן גייען ניט דורך. װערן אַבּסאָרבּירט פון דער גאַזיגער מאַסעי װאָס האָט זיך אַרױסגעריסן און דעריבּער זעהן מיר אַ טונקעלן פלעקי דיזעלבּיגצ - שווערע גאַזיגע מאַסע פאַלט װוידער אַראָפּ אויף דער פאָטאָספערע און רייסט דורך אין איר אזוי װי אַ גרובּ. דאָס איז דער טונקעלער טייל פוּנם זונפלעקי
5
ר 6 --
די אַסטראָנאָמישע בּאַאָבּאַכטונגען האָבּן אויך בּאַוויזן. , אַז אין דעם פּצי
ריאָד, װעך די זי איז רייך מיט גרויסע פלעקן. קען מען אויך זעהף װי עס /
| אַנטװיקלען זיך דאַן אויף דער זון גרויסע פראַטובּעראַנצן. דאָס זיינעף - ווייזט אויס. יאָרן פון אַ בּאַזונדער שטאַרקער און שטורמישער טעטיקייט אויף דער זון. די פלעקן און די פּראָד - טובּעראַנצן זיינען נאָר פאַרשיידענע פאָרמען פוּן דערזעלבּיגער ערשיינונג. - די ווירקונג פון די אויפרייסונגען! וועלכע קומען פאָר אויף דער זון איז צו בּאַמערקן אויך אויף דער ערדי / אָפּטמאָל בּאַמערקט זיך אין אַזױנצ שטורמישע זונפּעריאָדן. אַז דער מאַג- נעטווייזער נייגט זיך שטאַרק אָפּ פון זיין שטענדיגער לאַגע (אין א בּאַשטימטן אָרט אויף דער ערד) און הױיבּט זיך אָן צו װאַרפן אין אַלעזייטן. אַמאָלטרעפט זיך אפילו, אַז די טעלעגראַפישע אַפּאַראַטן הערן אויף צו אַרבּעטן די געלערנטע רופן אָן די ערשיינונג מאַגנעט-שטורעמס. אין דערזעלבּיגער צייט פאַרשטאַרקט זיך דער פּאָלאַרשײן אין די צפונדיגע פאָלאַר- לענדער- דער שיין בּאַװײיזט זיך עפטערי און דער שפּיל פון די פאַרבּיגע בּויגנס און זיגזאַגן אויפן הימל נעמט אָן די רייכסטע, און וואונדערלאַכסטע פּאָרמען: מעגלאַך. אַז די אויפרייסונגען אויף דער זון ווירקן נאָך אויף אַן אַנדער אופן אויף דער ערד. נאָר די װיסנשאַפט האָט נאָך דערווייל ווייניג געפאָרשט אין דער ריכטונג. | | עס קען זיין אַז די -אויפרייסונגען אויף דער זון זיינען איינע פון די. סיבּות. װאָס שאַפן די גרויסע | ענערגיע; וועלכע. די זך. שטראַלט אויס אין וועלטרויםי - | די געלערנטע האָבּן זיך געשטעלט די טיפעי בּאמת טרעקלאַכע מו פראַגע: צו איז די. זון ' אַן אייבּיגער קװאַל פון ענערגיע. וועלכער קען קיינמאָל ניט אױסגעשעפּט װערן: אָדער די זון מוז זיך אויך אַנטװיקלען לוט די געזעצןף וועלכע הערשן אין דער נאַטור. און בּמילא װעט איר װאַרימקײט װערן סוף - כֹּל סוף גאָר אינגאַנצן אױסגעשטראַלט: די פּראָצעסן: וועלכע שאַפן איר ענערגיע, װעלן זיך אָפּשטעלן. די זון װעט זיך אָפּקילן און טויט ווערן. און צוזאַמען מיט
פיגור 25 זונענפלעק מיט קערן-
איר װעלן זיך אויך אָפּקילן אַלע וועלטקערפערי וועלכע געניסן איר ליכטיקייט און וואַרימקײט. אוֹן דאָס לעבּן אויף זיי װעט אױיפֿאייבּיג אָפּשטאַרבּן-
| = אַפולע פון די גרעסטע געלערנטע נייגן זיך צו דעם קוקי אַז די זון װעט זיך מוזן אָפּקילן. זיי בּאַרואיגן אָבּער די מענשהייט און פאַרזיכערן אַז לויט די גענויסטע אויסרעכענונגען? װעט די ענערגיע פון דער זון לק אויף אוג- טערצוהאַלטן ד דעם לעבּן אויף דער ערד נאָך אַפולע מיליאָנען יאָרן
! נאָכאַמאָל וועגן דער זונסיסטעם. (די זון און די פּלאַנעטן)
די זון איז דער צענטער אין דעם טייל פון דער אַלװעלט. וועלכער איז מער אָדער ווייניגער צוטריטלאַך פאַר די בּאַאָבּאַכטונגען פון די אַסטראָנאָמען די {זון בּאַשטימט דעם וועג פון די פּלאַנעטן. וועלכע דרייען זיך אַרום איר. די װועגן זיינען עליפסן; זיי געפינען זיך אין איין פלאַך און געגענען זיך ניט אָי די פּלאַנעטן צוזאַמען מיט דער זון שאַפן די גרויסע זונסיסטעם.
| = פאַר ניט קיין בּאַװאָפּנטע אויגן פאַרנעמען די פּלאַנעטן אין פאַרגלייך מיט דער זון און דער לבנה א קליינעם אָרט. זי זיינען דאָך ניט מער. װי לויכטיגע פּינטלאַך אויפן בּיינאַכטיגן הימל. אָבּער דער בּילד בּייט זיך. װען מען קוקט זיך איין אויף זיי דורכן טעלעסקאָפּי ער דערנעהענטערט צו אונז די וואונדערלאַכע ווייטע װעלטן. און די אַסטראָנאָמען װערן ניט מיד נאָכצו- שפּירן מיט די אויגן זייער לויף אין װועלטרוים. דער מענשלאַכער שכל זוכט אויף אַזאַ אופן צו בּאַנעמען די גרויסע געזעצן פון דער װעלט; דאָס מענשלאַכע האַרץ גאַרט צו װיסן אויבּ אויף יענע פּלאַנעטן. וועלכע זיינען. לוט אַפולע סִימָנים. ענליך צו דער ערד. זיינען דאָ לעָבעריגע בּאַשעפענישן און דערהויפּט מענשן, אַזױנע װי מיר.
די נעהענטסטע פּלאַנעטע צו דער זון איז מערקור. ער איז אַפולע
קּלענער פאַר דער ערד און מיט זיין שטילן שיין ציט ער װענניטװען צו | צוּ זיך די אויפמערקזאַמקײט פון דער ניט בּאַװאָפּנטער אויג. דער טעלעסקאָפּ בּאַװײזט. אַז מערקור האָט אויך פאַזן. װי די לבנה. דרייענדיג זִיך אַרום דער זון. בּאַװײזט ער אונז ניט אַלעמאָל זיין בּאַלױכטענע העלפט; דערפון נעמען זיך די פאַזן. | יו זיין לויף אַרום דער זון געדויערט 8 טעג; אַזויפיל צייט געדויערט אויך זיין דרייאונג אַרום זיך. צוליבּ דער לאַנגזאַמקײט, מיט וועלכער ער דרייט זיך אַרום זיך אַלײן. בּלײיבּט איין העלפט זיינע שטענדיג ניט בּאַלױכטן פֿון דער זון. דאָרט דאַרף הערשן, לוט די מיינונגען פון די אַסטראָנאָמען. אַן
3*
-- 68 --
אייבּיגע פינסטערניש און קעלט. דערפאַר אָבּער איז גאָר אַנדערש אויף דער
צווייטער העלפט זיינערי װעלכע קוקט שטענדיג איף דער זון: דאָרט איז. אייבּיג ליכטיג און װאַרים: נאָכמער. דאָרט דאַרף שטענדיג הערשן אַ גרויסע היץי פילמאָל אַ גרעסערע װי אויף דער ערדי ווייל מערקור איז ניט דער ערך געהענטער צו דער זון אין פאַרגלייך מיט דער ערדי אױבּ אויפן מערקור
פיגור 26. די פאַרהעלטעניש פון די גרייסן פון די פלאַנעטן. אױיבּן פֿון לינקס אויף רעכטס: מערקור, װענערע, ערד, מאַרס, יוּפּיטערי אינמיטן: סאַטורן. אונטן: אוראַן און געפּטון
זיינען דאָ לעבּעדיגע בּאַשעפענישן. מוזן זיי זיין גאָר אַנדערע װי מיר. פאַר אונז װאָלטן די היץ און די ליכטיקייט פון מערקור געװען צו שטאַרקי מיר װאָלטן זי ניט געקענט אַריבּערטראָגן. די אַסטראָנאָמען מיינען נאָך' אַז מערקור האָט אַרום זיך אַן אַטמאָספערעי אין וועלכע עס טראָגן זיך אַרום װאָלקגס,
אויפן צווייטן עליפס אַרום דער זון בּאַװעגט זיך ווענערע. אונזער ליכ- טיגער אָװנט- און מאָרגנשטערן. זיין גלאַנץ איז אַזױ שטאַרק. אַז מען זעהט.
= 69 --
אים אַמאָל אינמיטן העלן טאָג. װענערע האָט אויך פאַזן. ועלכע מיר זעהן זעהר דייטלאַך. די אַסטראָנאָמען בּאַמערקן אויף דער װענערע אַ ליכט- ערשיינונגי וועלכע איז ענליך צו אונזער פרימאָרגן- און אָװנטרױט און דערפאַר
- = מיינען זייי אַז זי האָט אויך אַן אַטמאָספערע. וועלבע א איז ענליך צו דער אַט-
מאָספערע פון דער ערד.
ווענערע דרייט זיך אַרום דער זון אין 994 טעג. די פּראַגע װעגן דעם. וי זי דרייט זיך אַרום זיך אַליין איז אַ צייט געווען ניטקלאָר. די בּאַד אָבּאַכטונגען פאַר דער לעצטער צייט בּאַװײזן. אַז איר אַרומדרײיאונג ארום זיך אַלײין געדויערט עפּעס מער. װי 94 שעהי
אַזױװי דער װעג פון ווענערע איז אַן עליפס. איז זי אַמאָל נעהענטער צו דער זון (איר מהלך אין דאַן 89000000 קילאָמעטר) אַמאָל װייטער (דער ווייטסטער מהלך איז 960000000 קילאָמעטר). װענערע איז כּמעט אַזױ גרויס. וי די ערדי
די ערד בּאַװעגט זיך אויפן דריטן עליפס אַרום דער זון אויפן 4-טן דרייט זיך די פּלאַנעטע מאַרס. ער איז קלענער פאַר דער ערד: מיר זעהן אִים מיט אַ ניטבּאַװאָפּנטער אויגי ווען ער שיינט מיט זיין רויטלאַכן שיין אויף דער דרומדיגער זייט פון הימל. ער האָט צוויי לבנות אָדער בּאַגלײיטערי וועלכע דרייען זיך אַרום אים. פאַבּר בּאַשרײבּט אַזױ דעם מאַרס אין זיין בּוך: , דער שטערנהימלי אַן אַסטראַנאָמיע פאַר יונג און אַלט?- | = ער לויפט דורך זיין וועג אַרום דער זון אין 687 טעג אָדער אין אַ יאָר און אַכט חדשים. דער נעהענסטער מהלך זיינער פון דער ערד איז 86000000 קילאָמעטר; ווען ער געפינט זיך אויפן ווייטסטן פּונקט פון דער ערדי איז דער מהלך צװישן מאַרס און אונז 484000000 קילאַמעטר. דערפאַר איז אויך זיין גרויס און זיין שיין ניט אַלעמאָל גלייך פאַר אונזערע אויגן / |
ווען מען בּאַטראַכט דעם מאַרס דורכן טעלעסקאָפּי וען ער געפינט זיך געהענטער צו דער ערדי זעהט מען אַ וואונדערלאַכן בּילד. אויף זיין רונדען פלאַך זעהן זיך דאַן עטלאַכע גרויסע. שאַרף אָפּגעגרעניצטע פלעקן. אייניגע פון זיי זיינען געל אָדער רויטלאַך די אַנדערע האָבּן א גרויע אָדער אַ בּלוילאַכע פאַרבּ. אַזױװי מיר װאָלטן אויפן הימל זעהן די קאַרטע פון דער ערדי וואו די רױטלאַכע פלעקן זיינען דאָס די קאָנטינענטן יבּשה) און די בּלױלאַכע פליינען -- ימען- אַזױ װאָלט בּאַדאַרפט אויסווייזן די ערד, ווען מען זאָל קוקן | אויף איר פון אַ שכניגער פּלאַנעטע: | די אַסטראָנאָמען מיינען אַז עס איז דאָ אַ גרונט צו האַלטן די רויטליכע פלעקן אויפן מאַרס פאַר קאָנטינענטן און די גרויע פאַר װאַסערן די פלעקן
-- 10 --
באַװייזן זיך אויפן מזרחדיגן ראַנד פון דער פּלאַנעטע? בּאַװעגן זיך פאַר די אויגן פונם שטערנזעהער אין דער ריכטונג צו מעריב. װערן דאָרט פאַרפאַלן און בּאַװײזן יד װידער אין מזרח. דאָס געדויערט אַלעמאָל פּינקטלאַך 4 שעה
פיגור 7 דער מאַרס דורכן טעלעסקאָפ.
מיט 87 8 מינוטן- דאָס איז אַ בּאַװײז, אַז מאַרס דרייט זיך אַרום זיך אַלין און דער וועג געדויערט 24 שעה מיט 87 מינוטן אין דעם פּרט איז ער ענליך צו דער ערדי : - = אויף די פּאָלוסן פון מאַרס זעהן זיך גרויסע ווייסע פלעקן, וועלכע לויכטן און בּלענדן מיט זייער גלאַנץ: דער גלאַנץ טײַלט זײַ דייטלאַך אָפּ פון דעם רויטן און גרויען גרונט. פון דער אַרומיגער יבּשה און פון די אַרומיגע װאַסערן: די גְרויס פון די פּאָלאַרפלעקן בּייט זיך אִין בּאַשטימטע צייטן. אַ האַלבּיאָר איז דער צפונדיגער פלעק גרעסער און דער דרומדיגער קלענער; אין דֹעֶר צווייטער העלפט פון יאָר קומט פאָר פאַרקערט: דער צפונדיגער פלעק | וֶוערט קלענער און דער דרומדיגער גרעסערי. די צוויי ווייסע יאַרמאָלקעסן אויף בּיידע מאַרספּאָלוסן זיינען אַן אייגג-
אַרטיגע ערשיינונג. װאָס קען דאָס זיין! די פלעקן װערן גרעסער און קלענער, און יעדעסמאָל איז דאָס פאַרבּונדן מיט דער לאַגע פון מאַרס בּנוגע דער זוף - ווען מיר װאָלטן קענען בּאַאָבּאַכטן אונזער ערד פון אַן אַנדער פּלאַנעטע, װאָלטן ימיר אויך געדאַרפט בּאַמערקן פּונקט דיזעלבּיגע ערשיינונג. דער צפונדיגער - און דער דרומדיגער פּאָלוס פון דער ערד זיינען דאָך אויך בּאַדעקט מיט אַזאַ ווייסער אייזיגער היטל, וועלכע ווערט קיינמאָל ניט צעגאַנגען אינגאַנצן. װען מען זאָל קוקן אויף זי פוֹן אַ פּונקט אין וועלטרוים. װאָלטן זי אויך אויס- געוויזן. װי ווייסע פלעקן. וועלכע בּלענדן מיט זייער גלאַנץ. זומער װאָלט מען | זעהןי ו װי זיי ווערן קלענער. און װינטער גרעסערי |
2 51 --
אַזױװי דער יאָר איז אויפן מאַרס לענגער װי אויף דער ערדי בּייט זיך דאָרט די גרייס פון. די פלעקן אַלע 11 מאָנאַטן
די געלערנטע שטיצן זיך אויף דער ענליכקייט פון מאַרס צו דער ערד און מיינען. אַז די ווייסע פלעקן אויפן מאַרס שטאַמען פון גרויסע אייז- און. שניימאַסן, ! וועלכע זאַמלען זיך אָן אויף זיינע פּאָלוסן.
אַזױװי דער מאַרס. איז װייטער פון דער זוןי װי די ערדי מוזן די שטראַלן פון דער זון בּרענגען אַהין ווייניגער װאַרימקײט און ליבט;קייט.
װיבּאַלד אויפן מאַרס איז דאָ אייןי מון דאָרט אויך זיין װאַסער און װאַסערדאַמף- די בּאַלױכטונג. פון אָטדער פּלאַנעטעי דערהויפּט דער אונטערשייד צווישן די שטראַלן. וועלכע קומען פון איר מיטן און פון ראַנדי בּאַװײזף אַז דער מאַרס מוז האָבּן אַן אַטמאָספּערעי װי די ערד.
נאָך איין ערשיינונג האָט צוגעצויגן די גרעסטע אויפמערקזאַמקײט פון | די אַסטראָנאָמען- דער אױיבּערפלאַך פון די טיילן אויפן מאַרסי וועלכע זיינען! לויט די מיינונגען פון געלערנטע, יבּשה אָדער קאָנטינענטן. איז בּאַדעקט אַזױ- וי מיט אַ נעץ פון אומצייליגע ליניעס אָדער דינע פּאַסן זייער פאַרבּ איז אַ טונקעלע. מען װאָלט געקענט מיינען. אַז דאָס זיינען טייכן. אָבּער קיין איין טייך אויף דער ערד ציט זיך ניט אַזױ גלייך און רעגלמעסיג. וי די פּאַסן אויפן מאַרסי דאָס זיינען די קאַנאַלן אויפן מאַרס וועגן וועלכע מען רעדט אַזױפֿיל. זייער מראה בייט זיך אין געװיסע צייטן. אָבּער אינאַלגעמײן איז דאָס אַ שטענדיגע ערשיינונגי | == די קאַנאַלן. שניידן איבּער איינע די אַנדערע און פאַרענדיגן זיך אַזױ וי אין ימען. אָדער אָזערעס: די קאַנאַלן. וועלכע געפינען זיך נעהענטער צו די ווייסע פּאָלאַרפלעקן, ווערן בּרייטער. אינדערצייט. ;װען די פלעקן װערן קלענער. צי איז דאָס ניט אַ בּאַװיזי אַז אין די קאַנאַלן פליסט אַרין דאָס װאַסער פון דעם צעגאַנגענעם אייז? עס איז שווער צו זאָגן. אויף וויפיל אַזױנע געדאַנקען זיינען נאָהענט צום אמת. . צוישן די אַסטראָנאָמען האָט זיך אפילו אָנגעהויבּן חילוקי-דָעות צו זיינען די קאַנאַלן אַ נאַטירלאַכע ערשיינונג אָדער זי זיינען געשאַפן פון אַ געניטער מענשלאַכער האַנט. וועלכע איז - בּאַהאַװנט אין געאָמעטריע:
די אָנהענגער פון דער מיינונג, אַז די קאַנאַל זיינען געשאַפן פון דער נאַטור גופאי שטיצן זיך אויף דעםי אַז די נאַטור שאַפּט אויך רעגלמעסיגע פאָרמען- אַזױ האָבּן אפולע מינעראַלן די פאָרֹם פון סימעטרישע געאָמעטרישע קערפּערי
- די געגנער שטיצן זיך אויף אַנדערע געדאַנקען. די נאַטור פון מאַרס ווייזט אַרױס אַ גרויסע ענליכקייט מיט דער נאַטור פון דער ערדי פאַרװאָס זאָלן דאָרט ניט זיין קיין מענשן. װי אויף דער ערד? י די גרייס אוִן די רעגלמעסיקייט פון די קאַנאַלן בּאַװײזן נאָר. אַז די מענשן אויפן מאַרס האָבּן דערגרייכט די גרעסטע ערפאָלגן אין זייער קאַמף - מיט דער נאַטור:. עס קען זיין. אַז די מענשן אויפן מאַרס האָבּן אַזאַ גרויסע פיזישע קראַפּט און אַזאַ מעכטיגן שכלי אַז פאַר אונזי מענשן פון דער ערד' קענען זי דינען אַלס אַ אידעאַל. צו וועלכן מיר דאַרפן שטרעבּן. ועלכע פון די צוויי שיטות איז ריכטיג? | = די װיסנשאַפּט האָט גרויסע מיגלאַכקײטן. די גרויסע ערפאָלגן, ועלכע די װיסנשאַפט האָט שוין בּיזאַהער דערגרייכט, בּאַװײזן. אַז איר שטייען פאָר נאָך גרעסערע. לאָמיר מיט געדולד און האָפּנונג װאַרטן אויף דער צייט. ווען מיר װעלן קענען בּאַקומען אַ גערוס פון יענער ווייטער און וואוג- דערלאַכער וועלט. | | אָבּער אין גאָר דער לעצטער צייט האָט מען שוין קלאָר בּאַװיזן אַז די קאַנאַלן זיינען איבּערהױיפּט ניטאָי נייערט דאָס. װאָס. זעהט אויס װי קאַנאַלן זיינען נאָר שטראַלן. װאָס בּאַװײיזן זיך צוליבּ פאַרשיידענע פיזיקאַלישע סיבות' די איבּעריגע פּלאַנעטן: יופּיטערי סאַטורן אוראַן און נעפּטון זיינען פיל מאָל גרעסער פון דער ערד. אויסער זיי זיינען נאָך דאָ אַ סך קליינע פּלאַנעטן וועלכע הייסן פּלאַנעטאָידן אָדער אַסטעראָידן- זי בּאַװעגן זיך אַרום דער זון אין דעם טייל פון וועלטרוים. וועלכער געפינט זיך צװישן דעם וועג פון דער ערד און פון יופּיטער. זיי זיינען קאַרליקעס אין דער װועלט פון די פּלאַנעטן און זיינען מערקווירדיג דערמיט. װאָס זייערע װעגן געפינען זיך ניט אין דעם זעלבּיגן פלאַך' װי די ועגן פון די איבּעריגע פּלאַנעטן אין דער זונסיסטעם. מען זעהט זיי נאָר דורך זעהר שטאַרקע טעלעסקאָפּן. יופּיטער איז דער ריז צווישן די פּלאַנעטן, ער איז אין 1400 מאָל גרעסער פאַר דער ערד און דער" פאַר איז ער איינער פון די ליכטיגסטע שטערן אויף אונזער בּיינאַכטיגן הימל. פון דער ערד שטייט ער אָפּ אויף 600000000 קילאַמעטר: פון דער זון שטייט ער אָפּ אויף אַ מהלך. וועלכער איז ש מאָל אַזױ גרויסי װי דער מהלך. װאָס טיילט אָפּ די ערד פון דער זון. יפּיטער דרייט זיך אַרום אַרום דער זון אין 19 יאָר. נעמענדיג אין אַכט די גרִויס פון זיין וועגי װעלן מיר פאַרשטײין. אַז דורכלויפן | אים אין 19 יאָר. הייסט זיך בּאַװעגן מוראדיג געשווינט. די דרייאונג אַרום זיך אַלײן :געדויערט 9 שעה מיט 44 מינוטן. צוליבּ דער גרויסער שנעלקייט אַנטװיקלט זיך. ווייזט אויס אויך אַ גרויסע צענטריפוגאַלע קראַפט. אין
מ יי יי
טעלעסקאָפּ זעהט מען. אַז יופּיטער איז אָפּגעפלאַכט בּיי די י פּאָלוסן און אַזױ וי אָנגעשװאָלן אויפן עקװאַטאָר.
| מען זעהט אויפן יופּיטער. אין געבּיט פון זיין עקװאַטאָר, העלע און טונקעלע פּאַסן. מעגלאַך. אַז דאָס זיינען װאָלקנס. יופּיטער האָט פיר לבנות אָדער בּאַגלײטער, וֶועלכע בּאַלױכטן זיינע נעכט, וי די לבנה בּאַלױכט די ערד.
פיגור 28. יוּפּיטער דורכן טעלעסקאָפּ
=== בּאַאָבּאַכטנדיג די בּאַװעגונג פון די בּאַגלײטער אַרום יופּיטער. האָט זיך איינגעגעבּן אויסצורעכענען די געשווינטקייטי מיט וועלכע עס פאַרשפּרײטן זיך די שטראַלן פון דער ליכטיקייט פון דער זון. און בּמילא. אויך פון דער ליב- טיקייט בּכלל. װאָרום מען נעמט אָן. אַז די ליכטיקייט בּאַװעגט זיך שטענדיג מיט דערזעלביגער געשווינטקייט: איינע פון די לבנות פון יופּיטער דרייט זיך אַרום אַרום אים אין 42 שעה. מיט 98 מינוטן. דרייענדיג זיך אַרום יופּיטערי פאַלט דער בּאַגלײטער אַרײן אין שאָטן. װאָס יופּיטער װאַרפט אָפּ פון זיך און פאַרשװינט פון די אויגן פונם בּאַאָבּאַכטער- די ערשיינונג חזרט זיך איבּער מיט דער גרעסטער פּינקטלאַכקײט. -און דערפאַר קען מען פאָרויס אויסרעכענען. ווען דער בּאַגלײַטער װעט ווידער ;אַרױסטרעטן פון שאָטן. װען מען רעכנט אויס פאָרויס' װען עס דאַרף זיך בּאַװײזן צום הונדערטסטן מאָל די לבנה פון. יופּיטערי רעכענענדיג. פון אַ גע"
-- 74 --
וויסן מאָמענט. ווייזט זיך אַרױס. אַז די ערשיינונג פאַרשפּעטיגט אויף 16 מינוט. פאַר די אַסטראָנאָמען וועלכע זיינען איינגעוואוינט צו דער גרעסטער פּינקט- לאַכקײט. איז אַ פאַרשפּעטיגונג פון 16 מינוט זעהר אַ גרויסע און וויכטיגע געשעהעניש: זי קען ניט פֿאָרקומען אָהן אַ וויכטיגער סיבּה. כּדי זי צו פאַר- שטיין. דאַרף מען נעמען אין אַכט אַז הונדערט פאַרפינסטערונגעןי (די פאַר- פינסטערונג קומט פאָר יעדע 49 שעה און 98 מינוט). קענען פאָרקומען אין אַ משך פון אומגעפער 6 מאָנאַטן. אין דער דאָזיגער צייט בּאַװײזט די ערד דורכ- צוגיין אַ העלפט פון איר װעג אַרום דער זון און אויף אַזאַ אופן זיך צו דער- ווייטערן פון יופּיטער אויף 800000000 קילאָמעטרי ויבּאַלד די ערד איז פאַר דער צייט דורכגעגאַנגעןצזאַמען 800000000. קילאָמעטרי מוון די | שטראַלן פון דעם בּאַגלײטער אויך דורכגיין אַ גרעסערן מהלך, בּיז זי קומען. צו דער ערד: אָטדי איבּעריגע 800000000 קילאָמעטר געדויערן טאַקע 16 מינוט אָדער רונד 1000 סעקונדן ! דאָס הייסט. אַז די ליכטיקייט לויפט דורך 300000 קילאָמעטר אין אַ סעקונדעי - נאָך דער געשווינטקייט, מיט וועלכער די ליכ- טיקייט פון אַ געװיסן שטערן דערגייט צו דער ערדי מעסטן די י געלערנטע | אויס די ווייטקייט פון דעם שטערן". -י
ועס זיינען דאָ שטערן וועלפץ - זיינען אַזױ ווייט, אַז זייער ליכטיקייט | דערגייט צו אונז ערשט אִין עטלאַכע יאָר. ניטוועלנדיג קומט מען צום גע- דאַנק. אַז מיר זעהן שטערן וועלכע זיינען שוין, קען זיין. לאַנג ניטאָ. די שטראַלן זייערע פאַלן אָבּער נאָך אַלץ אויף דער ערד, ווייל זֵיי לויפן דורך א געװאַלדיגן מהלךי און דאָס פאָדערט זעהר פיל צייטי" |
פון די איבּעריגע פּלאַנעטן איז דער מערקווירדיגסטער דער סאַטורן- ער - איז אין 760 מאָל גרעסער פאַר דער ערדי ער איז אָבּער אַזױ ייט פון אונזי אַז ער זעהט אויסי װי גאָר אַ קליינער שטערן- ער לויפט דורך זיין גרויסן וועג אַרום דער זון אין /י99 יאָר. די פלעקןי וועלכע בּאַװײיזן זיך און װערן פאַרשוואונדן יעדע :10 שעהי באַװײזן. אַז דער סאַטורן דרייט זיך אַרום זיך - אַלײן. און אַז ער מאַכט דעם וועג דורך אין :10 שעה. זיינע פּאָלוסן זיינען אויך שטאַרק אָפּגעפּלאַכט. ער האָט זעהר פיל בּאַגלײטער. דער מערקווירדיגסטער אָבּער פון זיי איז דער פלאַכער און בּרייטער רינגי וועלכער רינגלט אים אַרום, ניט בּאַרירנדיג אים: דער רינג דרייט זיך אויך אַרום און אַרום. װי די פּלאַנעטע גופאי און לויכט אויך מיט. דעם אָפּגעשפּיגלטן שוין פון דער זון- פון סאַטורן מוז ער זיך זעהן. וִי אַ פּראַכטפולער בּויגן. וועלכער װאַרפט זיין. זילבּערנעם - שיין אויף דער פּלאַנעטע- אונזער פאַנטאַזיע איז ניט בּיכולת זיך פאָרצושטעלן די וואונדערלאַכע בּאַלויכטונג פון די נעכט אויפן סאַטורן: |
װאָס אין אַזױנס דער רינג? די װיסנשאַפט שטייט נאָך דערווייל פאַר אַ טיפער רעטעניש. מיגלאַך. אַז דער רינג בּאַשטײט פון אַ פולע לבנות אָדער. בּאַגלײטער. וועלכע זיינען אַזױ נאָהענט איינע צו די אַנדערע. אַז צוליבּ דער
פיגור 29: סאַטוױן מיט זיינע רינגען
ווייטקייט גיטן זי זיך צונויף פאַר אונזערע אויגן אין איין גרויסן רייף. קיין טעלעסקאָפּ האָט נאָך דערװייל אונז ניט בּאַװיזן די איינצעלנע פּלאַנעטן פון וועלכע דער רינג בּאַשטײיט: דערווייל איז דאָס נאָך ניטמער װי אַ היפּאָטעזע, | די הי אַ סֶבָרָאי וועלכע מוז נאָך בּאַשטעטיגט װערן
אוראַן. און נעפּטון זיינען די ווייטסטע פּלאַנעטן פון דער גאַנצער זוג- - סיסטעםי יעדענפאַלס דערגרייכט ווייטער ניט די מענשלאַכע אויג אפילו;דורכן טעלעסקאָפּי אוראַן איז אַזױ ווייט פון דער זון. אַז זיין וועג אַרום איר גע- | דויערט 84 יאָר. װעגן דער בּאַװעגונג פון אוראַן אַרום זיך אַלײין װייסט ימען דערווייל נאָך גאָרניט. ווייל מחמת זיין ווייטקייט זעהן מיר ניט אויף זיין אױבּערפלאַך קיינע סמנים. נאָך וועלכע מיר זאָלן קענען זיך שאַפן אַ גענויע פּאָרשטעלונג וועגן זיין דרייאונג אַרום זיך אַלײן. די אָפּפלאַכונג פון זיינע פּאָלוסן איז דאָך אַ בּאַװײיזי אַז אַזאַ דרייאונג קומט פּאָר-
זעהר אינטערעסאַנט איזי װיאַזױ די װיסנשאַפּט האָט אַנטדעקט אויפן הימל די ווייטסטע פּלאַנעטע נעפּטוף |
מיר ווייסן, אַז די זון ציט צו צו זיך אַלע פלאַגעטן און אַז איר צוציאונג בּאַשטימט זייער וועג. אָבּער אין דערזעלבּיגער צייט זיינען די פּלאַנעטן גופא גאָרניט קיין פּאַסיווע מאַס וועלכע װוערן נאָר צוגעצויגן פון דער זון, זיי אַלין ציען אויך. צו צו ויך איינע די אַנדערע: וירקן הייסט עסי אויף אַ געוויסן אופן
--'76 --
איינע אויף די אַנדערע. און זיינען גורם. אַז געוויסע פּלאַנעטן זאָלן זיך אָפּנײגן
אַבּיסל פון זייער װעג. אָטדי אָפּנײגונג אינם לויף פון די פּלאַנעטן איז דער- הױפּט קענטיג געווען בּנוגע דער פּלאַנעטע אוראַן-. אוראַן פלעגט אַזױ װי חוזק מאַכן פון אַלע אַסטראָנאָמישע אויסרעכענונגען: די אַסטראָנאָמען האָבּן אױסגעמאָסטן זיין גרייס. זיין ווייטקייט פון דער זון. די גיכקייט פון זיין לויף: און דאָך פלעגט ער זיך ניט בּאַװײיזן אויפן הימל אין די פּונקטן און אין דער
צייט. וואו און ווען ער האָט געזאָלט זיין לוט זייערע גענויע חשבּונותי דאָס האָט געבּראַכט די אַסטראָנאָמען צום געדאַנק. אַז אין װעלטרוים מוז זיך גץ- פינען נאָך אַ פּלאַנעטעי וועלכער ציט צו זיך צו דעם אוראַן און װירקטי ער זאָל זיך אָפּנײגן -פון זיין װעג. נאָך דער גרויס פון זיין אָפּנײגונג האָט מען אויסגערעכנטי װי גרויס און װי ווייט די אומבּאַוואוסטע פּלאַנעטע דאַרף זיין. אויף דעם שטח פון הימל. װאו ער קאָן על פי השערה זייף האָט מען אויך | אָנגעשטעלט. דעם טעלעסקאָפּי און די מי איז ניט געבּליבּן אָהן ערפּאָלג: מען האָט געפונען די פּלאַנעטע נעפּטון. זיין וועג אַרום דער זון געדויערט איבּער 164 יאָר. אויף אָטדער ווייטער פּלאַנעטע מוז די זון אויסזעהן וי גאָר אַ קליינער שטערן: | די װיסנשאַפט וייס נאָך װייניג װעגן נעפּטן. עס איז נאָר צו בּאַ- וואונדערן די גרויסקייט פון מענשלאַכן גייסט. וועלכער האָט אויף אַזאַ אופן געקענט מאַכן אַזאַ אַנטדעקונג אינם װייטן רוים. אויך די פּלאַנעטע מערקור בּאַװעגט זיך ניט אַזױ. װי די אויסרעכענונגען פאַרלאַנגען דעריבּער קען מען מיינען. אַז דאָס איז אויך דערפאר. ווייל עס געפינט זיך ערגעץ אַ פּלאַנעטע, װאָס ציהט אים צו און פירט אים אַראָפּ פון זיין וועג. אָבּער אַזאַ פּלאַנעטע האָט . מען ניט געפונען. אין 1904 יאָר האָט דער גרויסער פיזיקער אלבּערט אײינ- ש ט יין בּאַװיזן. אַז ניוטאָנס געזעץי לוט וועלכן מען מאַכט די אַסטראָנאָמישע אויסרעכענונגען. איז ניט גאַנץ גענוי. דער פעלער זיינער איז אָבּער אַזױ קליין, אַז מען קען אים דאָס רוב ניט בּאַמערקן- איינשטיין האָט געגעבן אַ נייע !פאָרמולעָי און ווען מען רעכנט אויס דעם וועג פון מערקור לוט דער נייער פאָרמולעי שטימט ער מיט דעם וועגי וועלכן מיר בּאַאָבּאַכטן.
קאָמעטן.
די קאָמעטן זיינען די וואונדערלאַכסטע ערשיינונג אויף אונזער שטערנ- הימל. זי בּאַװײזן זיך זעלטן. דערנעהענטערן זיך צו דער זון און ווערן ווידער | פאַרשוואונדן אויף ווייטע, אומבּאַואוסטע וועגן. | אין אַלע צייטן פלעגן די קאָמעטן אַרויסרופן די גרעסטע אומרו און. מורא צװישן די פעלקער פון דער ערד. די מענשן פֿלעגן מיינען אַז דאָס
2 77 א
איז אַן אנזאָג פון הימלי אַן התראה. אַז אַ שטראָפנדיגע האַנט װעט זיך אַראָפּ לאָזן אויף דער ערד און װעט אָנשיקן הונגערי נויט און בּלוטיגע מלחמות. נאָך אין ווטא-טן יאָרהונדערט האָט מען אױסגעגאָסן צוליבּ דער ער- שיינונג פון אַ קאָמעט בּאַזונדערע מעדאַלן. כּדי צו בּאַרואיגן דאָס פאָלק. אויף די מעדאַלן זיינען געװען אַזױנע אויפשריפטן: , גאָט שיקט דעם קאָמעט. כּדי בּעסער צו מאַכן די מענשן? אָדער: , װער עס האַלט פון גאָט. װעט ניט ליידן" און אַזױ ווייטערי יי : געוואוינלאַך בּאַשטײט אַ קאָמעט פון אַ קערן. פון אַ נעפּלדיגער מאַסע, וועלכע רינגלט אים אַרום. און פון אַן עקי עס טרעפן זיך אויך קאָמעטן וועלכע בּאַשטײען נאָר פון אַ נעפּלדיגער מאַסעי אַמאָל מיט און אַמאָל אַפילו אָהן אַ קערן- אױיבּ די קאָמעטע האָט אַן עקי נעמט ער אָן די וואונדערליכסטע פאָרמען; זעהר פאַרשיידן איז אויך די לענג. אויף וועלכער ער ציט זיך איבּערן הימל. דער קערן טיילט זיך אויס מיט זיין שטאַרקערן גלאַנץי דער עק לויכט אויך אַלעמאָל. | די קאָמעטן צייכענען זיך אויס מיט זייער אױיסערגעװיינלאַך לאַנגן װועגי די פאָרם פון דעם וועג איז אויך ניט ענלאַך צו די וועגן פון די פּלאַנעטן. בּיי אַ טייל קאָמעטן איז דער וועג אַ פאַרשלאָסענע קרומע ליניע. אַן עליפּס מיט דער זון אין איינעם פון די פאָקוסן. אויפוויפיל דער עליפּס איז אויסגעצויגן, קען מען זיך פאָרשטעלן פון דעם. װאָס די קאָמעטע דערנעהענטערט זיך אַזױ צום פאָקוסי אַז זי רירט כמעט אָן די אַטמאָספערע פון דער זון און טראָגט זיך דערנאָך אַװעק אין װעלטרוים נאָך ווייטער פון דעם װעגי אויף וועלכן עס בּאַװעגט זיך די פּלאנעטע נעפּטון. אַזױנע לאַנגע אויסגעצויגענע װעגן קען מען דורכלויפן, אַפילו בּיי דער גרעסטער געשווינטקייט. נאָר אין אַ זעהר לאַנגער צייטי און דעריבּער זיינען אַזעלכע קאָמעטן גאָר זעלטענע געסט אין דעם טייל פון װעלטרוים. וואו עס געפינט זיך אונזער זונסיסטעםי קיין איין . טעלעסקאָפּ קאָן ניט נאָכקוקן אַזאַ קאָמעטע אויף איר גאַנצן לאַנגן און ווייטן ועג. אַ קרומע ליניעי וועלכע איז אין איין זייט אױיסגעבּייגען. װי אן עליפּס אָבּער וועלכע שליסט זיך ניט. ווייל אירע עקן טרעפן זיך קיינמאָל ניט. מחמת זיי גייען זיך אַלץ מער פונאַנדערי און פאַרלירן זיך אין דער אומענדלאַכקײט, הייסט אַ פּאראבּאָלע (פגל. פיגי 1'). | עס זיינען דאָ אַפּולע קאָמעטן. וועלכע לויפן אינם וועלטרוים אויף אַזאַ וועגי װי די פּאראבּאָלע: זיי בּאַװײזן זיך אויף אונזער הימל. דערנעהענטערן זיך צו דער זון און טראָגן זיך װוידער אַװעק אויף זײיער אומענדלאַכן װעג' כּדי װידער שוין קיינמאָל ניט אומצוקערן זיך צו אונזי ,, אפשרי זאָגט פאַבּרֹי
-- ?8 --
זוכן זיי אין דער ווייטעניש נייע זונען. אָדער אפשר זיינען זייערע וועגן 5 פּאָרט עליפּסן. זייער געשטאלט איז אָבּער פאַרבּאָרגן פון אונזי ווייל די דאָזיגע קאָד. מעטן קענען דורכלויפן דעם מוראדיג װייטן װעג. נאָר אין משך פון ַפולע טויזענטער יאָרן..? |
נאָך אין איין זאַך צייכענען זיך אויס די קאָמעטן. די פּלאַנעטן. בּאַװעגן זיך אַלע אין דער ריכטונג פון מערב אויף מזרח און אַלע זייערע װעגן גץ- פינען זיך כמעט אין איין פלאַך. אויבּ מען זאָל אָטדעם פּלאַך דורכפירן אין געדאַנקען דורך דער זון. װעט ער דורכגיין דורך דעם עקװאַטאָר פון דער זון- גאָר אַנדערש האַלט עס מיט די קאָמעטן זייערע װעגן גייען ניט אין איין בּאַשטימטער ריכטונג; מיר געפינען זיי אין אַלע געבּיטן פון הימל און אויפן - פאַרשײידנסטן אופן שניידן זיי דורך די וועגן פון די פּלאַנעטן. י
אַפּולע קאָמעטן לויפן אַדורך איבּער אונזער הימל. אָבּער מיר זעהן זי ניט מיט דער ניט בּאַװאָפּנטער אויג. דאָס זיינען טעלעסקאָפּישע קאָמעטן: די אַסטראָנאָמען האַלטן שטענדיג אַזױװי אַ װאַך אויפן הימל: װינאָר אין אַן אָבּסערװאַטאָריע בּאַמערקט מען אַ קאָמעטעי גיט מען װעגן דעם טעלעגראַפיש צו וויסן אין אַלע איבּריגע אָבּסערװאַטאָריעסי
געוואוינלאַך איז דאָס אַ רונדלאַכע נעפּלדיגע מאַסע. וועלכע גלאַנצט | אינמיטן שטאַרקער. װי בּיי די בּרעגן- פאַבֹּר בּאַשרײבּט ווייטער אַזױ די ער- שיינונג: ,, דערנעהענטערנדיג זיך צו דער זון. בּייטן אָפּטמאָל די קאָמעטן זייער געשטאַלט. די נעפּלדיגע מאַסע ציט זיך אויס אין דער לענג. דער פאָדערשטער טייל שפּרײט זיך אין דערזעלבּיגער צייט אויסי װי אַ פעכערי אַנטקעגען דער - זון, און ציט אויס דערנאָך אַ געװאַלטיג לאַנגען עק הינטער זיך אין דער אַנטקעגנדיגער ריכטונג פון דער זון- װען די קאָמעטע דערגרייכט איר גרעסטע נאָהענטקייט צו דער זון: דערגרייכט זי דעמאָלט אויך איר שטאַרקסטן גלאַנץי און דער עק ויקלט זיך פאַנאַנדער אין זיין פולער פּראַכט: אין דער - גרעסטער איילעניש דרייט זיך די קאָמעטע אַרום דער זון און לויפט - אַװעק ווייטער אויף דער אנדערער העלפט פון איר װעג. דערווייטערנדיג זיך אַלץ מער און מער פון דעם צענטער פון דער זונסיסטעם: דער עק פון קאָ- מעטע איז דערבּיי אָפּגעװענדט פון דער זון און גייט פאָראויס פאַר דער קאָ- - מעטע און ניט הינטער אירי װי פריערי ווען די קאָמעטע האָט זיך בּאַװעגט אין דער ריכטונג צו דער זון. פון טאָג צו טאָג ווערט די גאַנצע ערשיינונג בּלייכערי און סוף כּל סוף ווערט זי אינגאַנצען פאַרשוואונדן | /ש מיר זעהןי איז דער עק פון דער קאָמעטע ניט קיין שטענדיגע זאַך- ער - שאַפט זיךי װען די קאָמעטע דערגעהענטערט זיך צו דער זון פון דעם קערן
פֵיג
וד
(4ט
די
גרויס
ע
קֹ
אָמעטע פון ס
191 פאַרנאַכט (
*
:
)9
= 80 --
און דער נעפּלדיגער מאַסעי וועלכע גיסט זיך אויס אַזױ װי אַ ראַקעטע. אינם עקי מיגלאַך. אַז דער עק שאַפט זיך צוליבּ דעםי װאָס דער קערן דאַמפט עפּעס אויס פון זיך. און אין די שטראַלן פוּן דער זון איז דאָ אַ בּאַזונדערער כוחַ. וועלכער שטופּט אָפּ דעם עק צוריק. אוֹיפהינטן- דְעֶר עק איז אַלעמאָל ווייטער פון דער זוןי װי דער קערן- װען די קאָמעטע בּאַװעגט זיך אין דער ריכטונג צו דער זון איז דער עק פונהינטן. ער גייט נאָך איר. און װען די קאָמעטע הויבט אָן זיך. צו דערווייטערן פון דער זון. גייט דער עק אַפריערי וי די נעפּלדיגע מאַסע זאָל זיך ניט אויסציען. װאָס פאַר אַ געשטאַלט זי זאָל ניט אָננעמען אַלעמאָל איז דער. עק אָפּגעקערט פון דער זון."
די גענויערע אױספאָרשונגען פון די קאָמעטן בּאַװײזןי אַז צווישן |דעם קערן און דער נעפּלדיגער מאַסע איז קיין גרויסער אונטערשייד ניטאָ: דער קערן בּאַשטײט אויך פון אַ ליכטיגן געמל, נאָר אַ בּיסל אַ אַ געדיכטערן. וי די איבּעריגע מאַסע:
די קאָמעטן בּאַשטײיען פון אַ זעהר דינעם און פיינעם שטאָף: ווען א | קאָמעטע בּאַװײזט זיך אויפן. הימלי זעהן מיר דורך איר עק און דורך דער נעפלדיגער מאַסע אַלע שטערן אין זייער פולער פּראַכט. זײיערע שטראַלן װערן אַפילו ניט געבּראָכן. װי דאָס קומט פאָר. בעת די שטראַלן ליבטיקייט גייען דורך דורך דער אַטמאָספערע פון דער ערדי דאָס בּאַװיזט איפווציל דער שטאָף פון דער קאָמעטע איז לייכט און דין.
ווען אַ קאָמעטע בּאַװייזט זיך אומגעריכט אויפן הימלי רופט דאָס שוין איצט ניט אַרױס אַזאַ גרויסע אומרו. וי פֿאַרצײטן. די װיסנשאַפט האָט דאָך אויפגע- קלערט. אַז די קאָמעטן זיינען אַזױנע װעלטקערפּער, װי אַלע איבּעריגע; אַז אויף זיי ווירקן דיזעלבּיגע געזעצן. װי אויף די איבּעריגע שטערן פון. וועלטרוים. ניטגעקוקט אויף דעם. װאָס דער אַסטראָנאָמיע האָט זיך ניט איינגע- געבּן אינגאַנצן אויסצופאָרשן די װעגן פון די קאָמעטן די מענשן האָבּן פאַרצייטן געמיינט. אַז די ערד איז דער צענטער פון דער גאָרער וועלט. דער- פאַר האָט זיך זי אויך געקענט דוכטן, ! אַז אַלץ. װאָס עס טרעפט זיך אין וועלטרוים, האָט אַ בּאַטײט פאַר דער ערד. איצט ווייסן-מיר שויןי אַז די עֹרְד איז נאָר אַ קליינער קערנדל אין פאַרגלײך מיט די גרויסעי אומענדלאַך גרויסע וועלטן פון דער אַלװעלט דערפאַר האָט זיך אויך געמוזט בּייטן דער קוק אויף די קאָמעטן- אוב עס איז שוין ניטאָ קיין אָרט פאַר דער בּלינדער מוראי וועלכע עס פלעגט אָנפאַלן אויפן מענשן פריערי בּלייבּט נאָך אַלץ אַ גרונט צו זיין אומרואיג אין אַ געוויסן זין די ערפאַרונג בּאַװײזט. אַז די װועגן פון די קאָמעטן טרעפן זיך מיט די וועגן פון די פּלאַנעטן. צי איז ניט מיגלאַך. אַז
-- 81 --
אַן אומבּאַוואוסטע קאָמעטע זאָל זיך אָנשטױיסן אויף דער ערדי לויפנדיג אויף איר גרויסן װועג צו דער זון? מיר ווייסן דאָך. אַז די װעלטקערפּער ווירקן איינע אויף די אַנדערעי -- צי װעט אַזאַ קאָמעטע ניט צוציען צו זיך די ערד. און אַװעקשלעפּן זי. מיט זיך אויף איר אומענדלאַכן װעג:? נאָך גאָר ניט- לאַנג אין יאָר 1990 האָט זיך פאַרשפּרײט אַ קלאַנג. אַז נאָך די אויסרעכענוג- גען פון אַ געוויסן אַסטראָנאָםס װעט אַ קאָמעטע זיך אָנשטױסן אויף דער ערד. און די ערד װעט אונטערגיין. די אַסטראָנאָמען פון אונזער צייט געפינען אַז די אומרואיקייט איז ווייניג בּאַרעכטיגט: ערשטענס איז שער זיך פאָרצו" שטעלן. אַז אין דעם אומענדלאַך גרויסן רוים זאָל דורכאויס פאָרקומען אַ צוּ" זאַמנשטױס מיט דער ערדי װייטער איז דער שטאָף פון די קאָמעטן אוי לייכט אין פאַרגלייך מיט דער ערדי אַז אױיבּ אַזאַ צוזאַמנשטױס זאָל שוין אפילו יאָ קענען פאָרקומעןי װעלן מיר אים. קען זיין. גאָרניט פילן.
די ערפאַרונג בּיז איצט האָט בּאַװויזןי אַז ווען אַ קאָמעטע דערגעהענטערט זיך צו אַ גרויסער פּלאַנעטע. גיט זי זיך אונטער דער צוציענדיגער קראַפט פון דער פּלאַנעטע מיט איר שװערער מאַסע: אַזױ האָט פּאַסירט מיט אַ קאָמעטע: וועלכער האָט זיך אין יאָר 0 דערגעהענטערט צו דער גרעסטער פּלאַנעטע | פון אונזער זונזיסטעם -- צום יפּיטער. די קאָמעטעי װעלכע האָט זיך פריער. ווייזט אויסי בּאַװעגט אויף אַ פּאַראַבּאָלע. האָט זיך אונטער דער ווירקונג פון יופּיטער גענומען דרייען אויף אַן עליפּס. די קאָמעטע איז װיי- טער פאַרבּײיגעגאַנגען גאָר נאָהענט צו די בּאַגלײטער פון יופּיטער (ניט קיין זעהר גרויסע פּלאַנעטן). און דורכן טעלעסקאָפּ האָט מען אין זייער גאַנג ניט בּאַמערקט קיין שום שטערונג.
לאָמיר זיך װידער אוּמקערן צו די קאָמעטן גופא. דער ספּעקטראַלער אַנאַליז האָט דאָ אויך אַרײנגעבּראַכט פיל קלאָרקײיט: עס האָט זיך ארויסגע- וויזן. אַז די קאָמעטן בּאַשטײען פון וואסערשטאָף. קױלנאָקסיד (דערזעלבּיגער. בּלויער גאַזי וועלכן מיר זעהן װען עס בּרענען קוילן) און מעטאַלגאַזן- ניט אַלע קאָמעטן בּאַשטײען פון דיזעלבּיגע שטאָפן. אָבּער שוין דאָס אַלײן. װאָס מיר געפינען אין זיי די שטאָפן פון דער ערד און פון דער זון. בּאַװייזט זייער קרובעשאַפט מיט דער גאַנצער זונסיסטעםי װייזט אויף דער גרויסער אײנ-
הײטלאַכקייט פון דער װעלט בכלל.
פאַבֹּר בּאַשרײבּט אונז די מערקווירדיגסטע קאָמעטן : די לעצטע יאָרהונדערטן;
איינע פון די גרעסטע קאָמעטן פון אַלע צייטן האָט זיך געזעהן פון סוף 1680 בּיזן אָנהויבּ 1681 די קאָמעטע איז מערקוירדיג שוין דערמיט.
0
== 89 --
װאָס ניוטאָן האָט בּאַשטימט אִיר װעגי זיך שטיצנדיג אויפן געזעץ פון דער אַלװעלטלאַכער צוציאונג. און דורכדעם האָט ער בּאַװיזן אַז די קאָמעטן בּאַד װעגן זיך נאָך דעמזעלבּיגען געזעץי װי די פּלאַנעטן.
| = אין 19-טען יאָרהונדערט האָבּן זיך געזעהן בּאַזונדערס גרויסע קאָמעטן . אין די יאָרן 1811 1848 1888 און 1889 די קאָמעטע פון 1811 יאָר האָט אַרויסגערופן די גרעסטע שרעקי וייל דעמאָלט גראָד האָבּן זיך געפירט די -מלחמות פון נאַפּאָלעאָן בּאָנאַפּאַרט. זיין גרעסטן גלאַנץ האָט דער קערן פון | דער קאָמעטע אַרױסגעװיזן אָנפאַנג אָקטאָבּער! 1811. די נעפּלדיגע מאַסע אַרום אים איז געווען בּלױלאַכגרין:. דער קאָפּ פון דער קאָמעטעי די ה: דער קערן צוזאַמען מיטן דעם נעפּל. האָבּן פאַרנומען אויפן הימלגעוועלבּ 1800000 קילאָ- מעטר. די קאָמעטע פון יאָר 1848 איזי געווען אַפולע קלענער. אָבּער זיין עק האָט זיך דערפאַר געצויגן אויף 940000000 קילאָמעטר אין דער לענג. די קאָמעטע פון יאָר 1828 האָט געהאַט די געשטאַלט פון אַ-גרויסער פעדער. און האָט זיך לאַנג געלאָזט זעהן אויפן הימל. אַ גרויסע קאָמעטע האָט זיך געזעהן אויפן הימל אין יאָר 1910 אויסער אָטדי קאָמעטן האָבּן זיך דער- | נעהענטערט צו דער זון נאָך אַפּולע קליינע קאַמעטן. וועלכע מען האָט געקענט. זעהן נאָר דורכן טעלעסקאָפּ. נאָר אַ קליינע צאָל קאָמעטן האָבּן זיך װוידער אומגעקערט אויפן הימל. בנוגע די גרויסע קאָמעטן. װעגן וועלכע עס שרייבּן די כראָניקער און דערציילן אונזערע זיידעסי האָט נאָך קיין איין אַסטראָנאָם דערווייל ניט געקענט אויסרעכענען די צייט. ווען זיי װעלן זיך װידער אומ- קערן אויף אונזער הימל. זייער וועג געדויערט געוויס גאַנצע טויזנטער יאָרןי
קאָמעטן און מעטעאָרױ
היות דער רוב קאָמעטן קערט זיך ניט אום צוריק אין דעם טייל פונם וועלטרוים. וואו עס געפינט זיך אונזער זונסיסטעם. האָט אין דער אַסטראָנאָ מישער װיסנשאַפט לאַנג געהערשט די מיינונג, אַז זייער וועג איז אַן אָפענע קרומע ליניעי אַ פּאַראַבּאָלעי אָדער ריכטיגערי אַז זייער וועג איז אַן אומענד- לאַכע גראָדע ליניע, וועלכע קרימט זיך אויס. ווען די קאָמעטן דערנעהענטערן זיך צו דער זון. ווייל זי ציט זיי צו צו זיך; אַרױסלויפנדיג אָבּער פון דער ספערעי וואו עס װירקט די זון, לויפט די קאָמעטע װוידער אויף אַ גראָדליני- דיגן וועגי
דער ענגלישער אַסטראָנאָם האַללײ האָט דער ערשטער אַנטדעקט פּעריאָדישע קאָמעטע, ; ד. ה. אַזאַי וועלכע |מוז זיך רעגלמעסיג אומקערן צו דער. זון- האַללײ האָט. געלעבּט אין איין צייט מיט ניוטאָנען װען אין יאָר 1689
-- 88
האָט זיך בּאַװיזן אויפן הימל אַ נייע קאָמעטע. האָט האַללײ אויפן גענויסטן אופן אויסגערעכנט איר װועג. פאַרגלייכנדיג די קאָמעטע מיט די פריערדיגע, איז ער געקומען צום געדאַנקען אַז אָטדי קאָמעטע האָט שוין אויך פריער געדאַרפט זיך אייניגע מאָל בּאַװײזן אויפן הימל. וויי? איר וועג דאַרף}געדויערן אומגעפער 78 יאָר. אויפן גרונט פון די אויסרעכענונגען דאַרף זיך דיזעלבּיגע קאָמעטע װוידער בּאַװײזן סוף 1228 אָדער אָנהױבּ 1789- דער אַסטראָנאָם האָט די צייט ניט דערלעבּט. אָבּער אַ בּאַוואוסטער פראַנצויזישער מאַטעמאַטיקער קלעראָ האָט זיך פּאַראינטערעסירט מיט דער קאָמעטע:. ער האָט אַרײנגעטראָגן גע-
פיג. 31 קאָפּ פוּן האַלײַט קאָמעטעי -
וויסע אויסבּעסערונגען אין האַללײ'ס אויסרעכענונגי און נאָך זיין מיינונג האָט זיך די קאָמעטע געדאַרפט בּאַװיזן אַבּיסל שפּעטערי מחמת די צוציאונגסקראַפט פון דער פּלאַנעטע יופּיטער װעט זי אָפּנײגן פון איר װעג. כך הוה - די קאָמעטע האָט זיך טאַקע בּאַװיזן אין מערץ 1789 און האָט זיך װוידער אומגע- קערט אין 1822 און אין 1910 פאַבֹּר זאָגט װעגן דעם אַרױס אַזױנס: , װאָס פאַר אַ וואונדערלאַכע בּאַשטעטיגונג פון אַסטראַנאָמישע טעאָריעס! א פּעריאַ- דישע קאָמעטע בּאַװייזט זיך אויף אונזער הימלי ואו זי לויכט קוים עטלאַכע | טעג אָדער. װאָכן- דערנאָך טראָגט זי זיך אַװעק אין וועלטרוים. און מיר זעהן זי ניט אַ פולע יאָרן אָבּער עס מאַכט ניט אויס: די װיסנשאַפּט גייט איר נאָך. טאָג פאַר טאָג זעהט דער געלערנטער מיט זיינע גייסטיגע אויגן. װי די קאָמעטע לויפט אויף איר ווייטן וועגי און ער זאָגט אָן אויף גאַנצע יאָרן פאָר- אויס די דאַטע און דעם אָרט. וואו זי װעט זיך װידער בּאַװײַזן."
6*
| איצט זיינען בּאַוואוסט אומגעפער 20 פּעריאָדישע קאָמעטן: די אַסטראָ- נאָמען האָבּן פעסטגעשטעלט. אַז עס איז דאָ אַן ענגער צוזאַמענהאַנג צװישן קאָמעטן און מעטעאָרן. מען האָט בּאַמערקט. אַז אייניגע קאָמעטן האָבּן זיך ניט אומגעקערט אין דער פאָראויסגעזעהענער צייטי נאָר אַז אויף דעמזעלבּיגן אָרט און אין דערזעלבּיגער צייט האָבּן זיך בּאַװיזן אומצייליגע מעטעאָרן. גאַנצע רעגענס פון פאַלנדיגע שטערן- די אַסטראָנאָמען רעכענען אַז די קאָמעטן | װערן צעשטערט אין װעלטרוים און צעשיטן זיך אויף טויזנטער מעטעאָרן די ערשיינונג האָט זיך אין פולן ליכט אָפּגעשפּיגלט אויפן גורל פון דער קאָ- מעטע בּיעלאַ. אַזױ האָט געהייסן דער אַסטראָנאָם, וועלכער האָט דעם קאָמעט געפונען אין יאָר 1896 אין 1846 האָט זיך אָטדי דאָזיגע קאָמעטע װידער בּאַװיזן און פאַר די אויגן פון די אַסטראָנאָמען האָט זי זיך צעטיילט אויף צוויי - בּאזונדערע קאָמעטן, ענליכע לויט זייער געשטאַלט? וועלכע האָבּן זיך בּאַװעגט אויף איין ועג. אין יאָר 1889 האָבּן זי זיך װידער בּאַװיזן' און האָבּן גע | דאַרפט זיך נאָכאַמאָל ! בּאַװײיזן אין חודש נאָװעמבּער 1872 אָנשטאָט דעם/ אָבּער איז פאָרגעקומען אַ מערקווירדיגער שטערנפאַל. די אסטראָנאָמען האָבּן פאָרױיסגעזאָגט, אַז אזאַ שטערנפאַל װעט זיך איבּערחזרן אין יאָר 1888 ; דאָס איז טאַקע פאָרגעקומען- אויף אַזאַ אופֿן איז בּאַװיזן. אַז די קאָמעטע בּיעלאַ - האָט זיך; צעשאָטן אָדער פאַרװאַנדעלט אין פאַלנדיגע שטער די זעלבּיגץ ערשיינונג איז פאָרגעקומען אויך מיט אַנדערע קאָמעטן: | | לאָמיל זיך אָפּשטעלן גענויער אויף דער -ערשיינונג פון פאַלנדיגע שטערן אָדער מעטעאָרן. | זעלטן טרעפט זיך. מיר זאָלן אין אַן אויסגעשטערנטער נאַכט ניט בֹּאַד -מערקן אויפן הימלי װי דאָ אָדער דאָרט פאַלט אַן איינזאַמער שטערן. די ער- שיינונג געדויערט נאָר איין רגעי אָבּער זי מאַכט אַלעמאָל אויף אונז אַ טיפן איינדרוק. אַמאָל טרעפט זיךי אַז אייניגע שטערן פאַלן איינע נאָך די אַנ- דערעי דערהויפּט זיינען רייך מיט פאַלנדיגע שטערן די נעכט אין אוגוסט (דעם 10-טן) און אין נאָװעמבּער (דעם 19-טן): אַמאָל פאַלן אַזױ פיל שטערן. אַז עס דוכט זיך. אַז מיר זעהן אינדערהויך אַן אָמתן שטערנרעגן. | זעלטענער קומט פאָר אַזאַ ערשיינונג : אויפן הימל בּאַװײזט זיך אַזױ װי אַ- לויכטיגער פייערדיגער קויל, וועלכער פּלאַצט מיט אַ גערויש און צעשיט זיך אויף טויזנטער פייערדיגע פונקען- אָפּטמאָל פאַלן פון אַזױנע קוילן אַראָפּ אויף דער ערד שטיינערי גרויסע און קליינע. זי הייסן מעטעאָריטן. אָדער מעטעאַָרשטײנער. די ואונדערלאַכע אָפּשטאַמונג פון אַזױנע שטיינער ציט אַלעמאָל צו צו זיך אונזער גרעסטע אויפמערקזאַמקײט. זעלטן װעט איר
יא"
== ,59 ---
טרעפן אַ נאַטורװיסנשאַפּטליכן מוזייי וואו עס זאָלן ניט זיין אָנגעזאַמלט אַזױנע מעטעאָריטן. אָפּטמאָל בּאַשטײען זיי פון ריינעם אייזןי עס זיינען אויך דאָ מעטעאָריטן, , וועלכע האָבּן אין זיך שװעבּלי פאָספאָר. קאַלך. ליים און אַנדערע גוט בּאַקאַנטע שטאָפן. דאָס איז װידער אַ נייער און אַ שטאַרקער בּאַװייז פון דער איינהייטלאַכקײט. וועלכע הערשט אין דער וועלט. | די ערשיינונג פון די מעטעאָרן. אָדער פֿאַלנדיגע שטערן ערקלערן די אַסטראָנאָמען אַזױ : אין װעלטרוים בּאַװעגט זיך אַן אומצייליגע מחנָה פון קליינע װעלטקערפּער ; מיר האָבּן שוין גערעדט וועגן זייי װען מיר האָבּן זיך בּאַקענט מיט די קלענסטע פּלאַנעטן אָדער אַסטעראַידן. דאָס זיינען אָבּער נאָך ניט אַלעי זייער צאָל איז געװאַלטיג גרויס. זעהר פאַרשיידן איז זייער גרויס : אַנדערע מוזן זיין אַזױ קליין אין פאַרגלייך מיט די איבּעריגע וועלט- קערפּערי אַז מען קען װעגן זיי זאָגן אַז זיי שטעלן פאָר אין פולן זין פון װאָרט אַלװעלטליכן אָדער קאָסמישן שטױבּ. דער קאָסמישער שטױבּ בּאַװועגט זיך אַרום דער זון? שניידט דורך אין זיין לויף די װעגן פון די - פּלאַנעטן. לאָמיר זיך פאָרשטעלן אַז אַזעלכע קלענסטע װעלטקערפּער דער- נעהענטערן זיך צו דער ערדי צוליבּ איר צוציאונגקראַפט װירקט זי. אויף אַזא קערפּער. ער דערנעהענטערט זיך צו איר, זיין לויף װערט מוראדיג געשווינט, ער רירט אָן די אַטמאָספערע פון דער ערדי ריבּט זיך אָן איר. פון אָטדער רייבּונג אַנטװיקלט זיך אַ מוראדיגע היץ' דער מעטעאָר פלאַמט אויף. גייט אַריבּער אין אַ גאַזיגן צושטאַנד אָדער וערט אַפילו גאָר אינגאַנצן פאַרבּרענט. אַמאָל טרעפט זיך. אַז ער דערהיצט זיך און בּאַװײוט אָבּער אַרױסצופליען פון דער ערדאַטמאַספערעי כדי ווייטער צו לויפן אויף זיין װעג; דאן װערט ער פאַרשוואונדן פון אונזערע אויגן. אַמאָל טרעפט זיךי אז דער מעטעאָר צעפאַלט זיך אויף טיילן און זיי פאַלן אַראָפּ אויף דער ערד; דאָס זיינען די מעטעאָריטן. | אַ מערקווירדיגער שטערנפאַל איז פאָרגעקומען דעם 19 נאַװעמבּער 1818. אין צפונאַמעריקע האָט מען געזעהן די וואונדערלאַכע און גרויסאַרטיגע ער- שיינונג : הונדערטער טויזנטער מעטעאָרן האָבּן געלויכטן אויפן הימל, אייניגע זיינען געווען אַזױ גרויס װי די לבנהי אַנדערע האָבּן געהאַט עקן. װי קאָמעטן. אַ שרעק איז אָנגעפאַלן אויף די מענשן און באָמת האָט זיך טאַקע געקענט דוכטן. אַז אױיבּ די פייערדיגע מעטעאָרן װאָלטן אַראָפּגעפאַלן אויף דער ערד. װאָלטן זי געדאַרפט אַלץ פאַרבּרענען- אָבּער דער גרויסאַרטיגער פייערווערק. האָט זיך פאַנאַנדערגעשפּילט אין די העכסטע שיכטן פון דער אַטמאָספערע און קיין. איין הימלישער פונק האָט ניט דערגרייכט בּיז צום אױבּערפּלאַך פון דער ערדי
8 86
איצט וידער ועגן דעם צוזאַמענהאַנג צווישן מעטעאָרן און קאַמעטן. לוט דער מיינונג פון די אַסטראָנאָמען. זיינען די קאָמעטן פּשוטע אָנזאַמלונגען פון מעטעאָרן די זון ציט זי צו צו זיך! אוֹן אין דער נאָהענטקייט פון דעם דאָזיגן מעכטיגן הימלקערפּער מיט זיין געוואַלטיג הויכער טעמפּעראַטור װערן זי דערהיצט. פאַרװאַנדלען זיך אין גאַזי בּייטן זייער געשטאַלט. אַרױס- װאַרפּנדיג פון זיך דעם ריזיגן עק: יעדן מאָל. װען זיי קערן זיך װוידער אום צו דער זון. הייבּט זיך אָן איר צושטערנדיגע ווירקונג, בּיזװאַנען זי צעפאַלן זיך סוף כל סוף אויף טויזנטער מעטעאָרן אָדער פאַרװאַנדלען זיך אין אַ מאַסע קאָס- מישן שטױבּ. וועלכער טראָגט זיך ווייטער אויף די פריערדיגע וועגן. און ווען ער פאַלט אַריין אין דער ספערעי וואו עס װירקן די אָדער יענע פּלאַנעטן טראָגט ער איבּער נייע צעשטערונגען און נייע קאַטאַסטראָפּעס: מִיר האָבּן די מיג- לאַכקײט צו בּאַאָבּאַכטן װאָס עס װערט מיט דעם קאָסמישן שטױיבּ װען ער קומט אין בּאַרירונג מיט דער אַטמאָספערע פון דער ערדי
דאָס. װאָס אויף די ועגן פון קאָמעטן ערשיינען מעטעאָרן, איז דער וויכטיגסטער בּאַװײיז פאַר דער טעאָריע וועגן דער אָפּשטאַמונג פון די מעטע- - אָרן. װי אַנדערע שיטות אין דער אַסטראָנאָמיע, איז דאָס דערװיילע אויך נאָר אַ היפּאָטעזע. וועלכע נויטיגט זיך אין אַ וייטערדיגער בּאַשטעטיגונג; אָבּער מיר האָבּן דאָ װידער די געלעגנהייט נתפעל צו װערן פון דער טים" קייט פון דער װיסנשאַפּט. וועלכע װאַגט אַרײנצוטראָגן אָרדענונג און איינהייט-. ליכקייט אין די וואונדערלאַכסטע וועלטערשיינונגען.
װיאַזױ האָט זיך געשאַפן די זונסיסטעם?
אין דעם טיפסטן אַלטערטום האָט זיך שוין דער מענש געשטעלט די פּראַגע. װיאַזױ איז בּאַשאַפן געװאָרן די װעלט. די יידןי די גריכן און אַנדערע קולטורעלע פעלקער האָבּן געשאַפן בּאַגײסטערטע פּאָעטישע קאָסמאָגאָניעס (דערציילונגען ועגן בּריאת העולם, װעגן דעםי װי די וועלט איז , בּאַשאַפן געװאָרן"):
אין די קאָסמאָגאָניעס געפינען מיר אַפולט טיפע געדאַנקעןי אָבּער מער פאַר אַלץ וואונדערט אונז אין זיי די קראַפּט פון דער פּאָעטישער פאַנטאַזיעי
די מערקווירדיגסטע װיסנשאַפטליכע קאַסמאָגאָניע פון דער נייער צייט האָבּן געשאַפן צוויי גרויסע דענקערי דער דייטשער פילאָזאָף קאַנט און דער פּראַנצויזישער מאַטעמאַטיקער לאַפּלאַס. בּיידע זיינען זי געקומען צו ענלאַכע געדאַנקען? אומאָפּהענגיג איינער פון דעם אַנדערן זייער קאָסמאָגאָניע איז בּאַוואוסט אין דער װיסנשאַפט אונטערן נאָמען: , די טעאָריע פון קאַנט און
2 87 --
לאַפּלאַס*- ביידע דענקער שטעלן אַרױס זייער שיטה נאָר װי אַן השערה. וי אַ היפּאָטעזע: | |
שוין מער װי הונדערט יאָר טיילט אונז אָפּ פון דער צייט. וען אָטדי געלערנטע האָבּן בּאַקענט די װעלט מיט זייערע געדאַנקען- פאַר דער צייט האָט די וויסנשאפט געמאַכט גרויסע פאַרשריטן;: עס האָבּן זיך אויך זייער אויסגעבּעסערט די מעטאָדן און מיטלען פון װיסנשאַפּטליכע אױיספאָרשונגעןי די טעאָריע פון קאַנט און לאַפּלאַס האָט אָנהענגער און געגנערי וועלכע שטיצן זיך אויף נייע אױיספאָרשונגען. אָבּער דערווייל בּלייבּט זי נאָך דער איינציגער גרויסער פּרוב װיסנשאַפּטליך צו ערקלערןי װי די וועלט האָט זיך אויסגעבּילדעט.
| = בּיידע דענקער נעמען אָן אַז דער שטאָף. די מאַטעריע. פון וועלכער די
ווט:ט איז אויפגעבּויטי איז פונאײיבּיגאָן געװען קאַנט דריקט אויס דעם דאָזיגן געדאַנק אַזױ: , גיט מיר די מאַטעריע: און איך װעל פון איר אויפבּויען ודי װעלט" / יי | | | די איינהייט און די געזעצמעסיקייט. וועלכע הערשט אין דער זונסיסטעם. מוז אַרױפבּרענגען אויפן געדאַנקי אַז די זון און אַלע פלאַנעטן שטאַמען פון איין מקור. דער מוראדיג גרויסער רויםי וועלכער איז אויסגעפילט מיט דער זון און די פּלאַנעטן. האָט אַמאָל געמוזט זיין אָנגעפילט מיט איין דינער גאַזיגער . נעפּלדיגער מאַטעריע: דער דאָזיגער נעפּל איז געווען שטאַרק דערהיצט, און זיין היץ האָט זיך געמוזט בּיסלאַכװײז אױיסשטראַלן אין קאַלטן וועלטרוים.
מחמת דער אָפּקילונג האָט זיך די מאַטעריע געמוזט צונויפציען. צוזאַמענ- פּרעסןי געדיכטער װערן- די געדיכט געװאָרענע טיילן פון דער מאַטעריע זיינען געװאָרן צוציאונגסצענטרען פאַר די איבּעריגע טײיכעלאַך פון דער מאַטעריצי + ווייל די קעגנזייטיגע צוציאונגסקראַפט האָט בּאַהערשט אַלע טיילן פון דער מאַטעריעי און עס האָט זיך אָנגעהױבּן אַ דרייאונג אַרום איין צענטער. אַזױ . האָט זיך גענומען שאַפן אַ צענטראַלער קערן -- די זון. די מאַטעריע. װאָס איז געווען אַרום דעם קערןן און האָט זיך געמוזט ציען בּיז די פּונקטן פון וועלטרוים. וואו עס געפינען זיך איצט די ווייטסטע פּלאַנעטן. איז געווען די ערשטע אַטמאָספערע פון דער זון וועלכע האָט זיך געהאַלטן אין שאַפן.
װאָס מער די טײלכעלאַך פון דער מאַטעריע פלעגן זיך דערנעהענטערן צום צענטער און זיך מער צונויפפּרעסן. אַלץ געשװינטער האָט געמוזט װערן זייער בּאַװעגונג. צוזאַמען מיט דער צוציאונגסקראַפּט פונם צענטער. האָט זיך אויך גענומען אַנטװיקלען די קראַפט. וועלכע שטרעבּט אָפּצורײסן די מאַטעריע פון צענטער -- די צענטריפוגאַלע קראַפט. װאָס גיכער די בּאַװעגונגי אַלץ שטאַרקער די ווירקונג פון דער צענטריפוגאַלער קראַפּט. פון צענטראַלן קערפּער
-- 88 --
-- פון דער זון -- האָבּן זיך גענומען אָפּרײיסן רינגען- די רינגען האָבּן זיך אָבּער געדרייט אין דערזעלבּיגער ריכטונגי וי ידער נייגעשאַפענער צענטראַלער קערפּער. פון מערב אויף מזרח. - בּיי דער ווייטערדיגער בּאַװעגונג האָבן זיך די אָפּגעטײלטע רינגען
! צעריסן אויף טיילן. די מאַטעריע פון יעדער טייל האָט איבּערגעחזרט די בֹּאַ- וועגונג פון צענטראַלן קערפּער. און אין יעדן טייל האָט זיך אויך געשאַפן אַ צענטער, צו וועלכן עס האָבּן זיך געצויגן די טײילכעלאַך פון דער מאַטעריע: אַזױי האָבּן זיך געשאַפן רונדע קערפערי קוילן; דאָס זיינען די פּלאַנעטן. זיי האָבּן זיך געדרייט אין דערזעלבּיגער ריכטונג אַרום דער זון, = װי עס האָבּן זיך געדרייט די רינגען, פון וועלכע זיי האָבּן זיך אױסגעבּילדעט. | אין די פּלאַנעטן גופא האָט זיך אויך אַנטװיקלט די צענטריפוגאַלע
קראַפטי און פון זיי האָבּן זיך אויך גענומען אָפּרײסן רינגען: די רינגען זיינען - צעפאַלן אויף בּאַזונדערע קערפּער: אַזױ האָבּן זיך געשאַפן די בּאַגלײטער / פון אונזערע פּלאַנעטן- אין דעם רינג פון סאַטורן האָבּן מיר אַ רעשט פון דער * ! פאַרגאַנגנהײט: ער גיט אונז אַ בּאַגריף װעגן די רינגען. װאָס האָבּן זיך גע- - שאַפן אַרום דער זון:
| = אין אָטדעם פּראָצעס פון שאַפונג איז די מאַטעריע אַלץ געדיכטער און. - קעלטער געװאָרן- תּחילת האָבּן אַלע פּלאַנעטן געמוזט זיין אין דעמזעלבּיגן | דערהיצטן צושטאַנד. װי די זון. בּיסלאַכװײז האָבּן זי זיך אָנגעהױיבּן אָפּקילן צוליבּ דער אױיסשטראַלונג אין רוים. װאָס קלענער דער קערפּער איז געוען אַלץ גיכער האָט ער. זיך געמט אָפּקילן און פאַרקערט. די זון איז דער גרעסטער קערפּער אין דער גאַנצער סיסטעם און זי קילט זיך דערפאַר א לאַנגזאַמער, װי אַלע איבּעריגע- די ערד איז אויך געווען אַ דערהיצטער. אַ גליהענד-לויכטיגער קערפּער. זי האָט זיך שוין אָפּגעקילט. און נאָר דער קערן אירער איז נאָך אַלץ אין אַ דערהיצטן צושטאַנד. נאָך שנעלער איז פאָרגעקומען די אָפּקילונג פון דער לבנהי ווייל זי איז אַ סך קלענער פאַר דער ערדי אָפּקילן וועלן זיך מוזן אַלע קערפּער פון דער זונסיסטעם. און אויך די זון דאַן. װעט אָפּשטאַרבּן דאָס לעבּן אויף דער ערד און אויף די איבּעריגע פּלאַנעטן װאָס געניסן די װאַרימקײט און דעם ליכטיגן שיין פון דער זון- אָט איז אינ- קורצן די געבּורט און דער טוט פון אונזער זונסיסטעם. |
דער פיזיקער פּלאַטאָ האָט געמאַכט אַ גלענצנדיגן עקספּערימענט, אין
וועלכן עס חזרט זיך איבּער פאַר אונזערע אױגן דער פּראָצעס פון דער בילדונג פון דער װעלט-. עס װעט אָבּער זיין אַ טעות. אויבּ מען װעט מיינען אַז דער עקספּערימענט בּאַשטעטיגט די היפּאָטעזע פון קאַנט און לאַפּלאַס.
-- 89 --
אין אַ גלעזערנער כּלי האָט פּלאַטאָ צעמישט װאַסער מיט שפּירט; די צעמישונג האָט געהאַט דעמזעלבּיגן ספעציפישן געוויכט װי בּוימל. פאָר- זיכטיג האָט פּלאַטאָ אין דער צעמישונג אַראָפּגעלאָזן דורך אַ שפּריצער אַבּיסל בּוימל; די אײלטראָפּנס האָבּן זיך פאַראייניגט אין דעם אינװעניגסטן טייל ! פון דער צעמישונג און האָבּן אָנגענומען די פאָרם פון אַ קויל; אויך די נייע טראָפּנס איילי וועלכע ער האָט װוידער אַרײינגעלאָזן. האָבּן זיך תּיכּף פאַראייניגט מיט די פריערדיגע. אינם איילקויל. װאָס האָט זיך אויף אַזאַ אופן בּאַקומען. | האָט ער אַריינגעפירט אַ קליינעם פּלאַציגן רעדעלע אָנגעטאָן אויף אַ נאָדל. ער האָט גענומען דרייען די נאָדלי דערבּיי האָט זיך געדרייט אויך דאָס רע- דעלע. און צוזאַמען מיט אים האָט זיך אָנגעהױבּן דרייען דער איילקויל. װאָס גיכער מען האָט געדרייט דעם איילקויל. אַלצמער האָט ער גענומען זיך אָפּ- פּלאַכן בּיי די פּאָלוסן און אַזױ װי אָנשװעלן אַרום עקװאַטאָר (וועגן דעם דאָזיגן עקספּערימענט האָבּן מיר שוין דערמאָנטי ריידנדיג וועגן דער צענטריפוגאַלער : קראַפּט) צום! סוף האָט זיך פון עקװאַטאָר אָפּגעטײלט אַ רינג. וועלכער האָט זיך געדרייט אין דערזעלבּיגער ריכטונגי װי דער איילקויל. ווען די דרייאונג איז געװאָרן נאָך שנעלערי האָט זיך דער רינג גופא צעטיילט אויף איינציגע בּאַזונדערע קוילןי וועלכע האָבּן זיך אויך געדרייט אין דערזעלבּיגער ריכטונג, װי דער איילקויל.
מ'דאַרף נאָכאַמאָל דערמאָנען אַז יאָטדער עקספערימענט בּאַשטעטיגט נֵאָךְ ניט די היפּאָטעזע פון קאַנט און לאַפּלאַס; ער אילוסטרירט נאָר דעם פּראָצעסי וועלכן די היפּאָטעזע שילדערטי.
די טעלעסקאָפּישע אױספאָרשונג פונם הימל האָט בּאַװויזן אַז אין וועלט- רוים זיינען דאָ נעפּלדיגע מאַסן. זיי געפינען זיך אויסער דעם געבּיט פון אונזער זונסיסטעם; מען זעהט זיי אינם געבּיט פון די ווייטע שטערן!
, אין איר פּרימיטיוון צושטאַנד. זאָגט לאַפּלאַס; איז די זון ענליך געווען צו די נעפּלדיגע מאַסן. וועלכע מיר זעהן אין טעלעסקאָפּ. אָפּטמאָל זעהן מיר אַ כּלישטשעדיגן קערן און אַרום אים אַ לייכטן נעפּל; דער נעפּל װערט אַלץ געדיכטערי ער ציט זיך צוזאַמען אַרום דעם בּלישטשעדיגן קערן און פאַרװאַנדלט אים אין אַ שטערן- לאָמיר מאַכן די השערה' אַז אַלע שטערן האָבּן זיך גע- שאַפּן אויף אַן ענליכן אופן. דאַן. קען מען זיך פאָרשטעלן. אין װאָס פאַר אַ צושטאַנד זיי האָבּן זיך געפונען פריערי |
| װאָס מער מיר פאַרטיפן זיך אין דער פאַרגאַנגענהײט פון די שטערן, אַלץ דינער מוזן מיר זיך פּאָרשטעלן דעם נעפּלדיגן שטאָף אַלץ בּלאַסער דעם.
--- 90 --
קערן. און סוף כּל סוף װעלן מיר זיך מוזן פאָרשטעלן אַזאַ נעפּלי וועלכער איז אַזױ דין און צעזייט. אַז מען קען אים קוים זעה"" / | |
די נעפּלדיגע מאַסן און די פּראָצעסן. וועלכע קומען אין זיי פאָרי קען מען פאָרשן -נאָר דורך די שטאַרקסטע טעלעסקאָפּן. דער ספּעקטראָסקאָפּ און די פאָטאָגראַפישע קונסט האָבּן אַרײנגעטראָגן אַפולע נייס אין דער לערע וועגן די נעפּלדיגע מאַסן. |
עס טרעפן זיך נעפלדיגע: ;מאַסן פון דער פאַרשײידנסטער געשטאַלט: מען בּאַמערקט אין זיי אפילו סימנים פון בּאַשטימטע בּאַװעגונגען- קליין זאָגטי אַז די בּאַאָבּאַכטונג פון אַזױנע ערשיינונגען גיט דאָס רעכט צו מיינען. אַז דער פאָרשער האָט דאָ פאַר זיך אַן אָנהױבּ פון קינפטיגע װעלטן. און אונזערע גע- דאַנקען קערן זיך אום ניטווילנדיג צוריק פון דער געגנװאַרט צו דער ווייטסטער פאַרגאַנגנהײט! װען דער הימל איז נאָך ניט געשטאַנען אַזױ הויך איבּער אונזערע; קעפּ. וען עס איז נאָך קיין לבנה ניט געווען און קיין זון האָט (נאָך ניט געשיינט און ניט געװאַרימט.
וויאַזוֹי איז אָבּער די מאַטעריע געקומען אין דעם גאַזיגן נעפּלדיגן צושטאַנד? וועגן דעם קען מען אַרױסזאָגן ניט מֶער וי היפּאָטעזעס. השערות. אויפן בּיישפּיל פון אייניגע קאָמעטן. האָבּן מיר;געזעהן. װי עס ווערן צעשטערט װעלטקערפּער, װי זי צעפאַלן זיך אין קאָסמישן שטױבּ. עס קען זיין. אַז די צעשטערונג איז אַ רעזולטאַט פון צוזאַמענשטױסן צווישן װעלטקערפּער, וועלכע קומען פאָר אין וועלטרוים.
פון צוזאַמענשטױס צעפאַלט זיך. קען זיין. די מאַטעריע אין אַ גאַיגן נעפּל; דערבּיי אַנטװיקלט זיך. אפשר. די גרויסע היץ. פון וועלכער עס גליהען אויף די גאַזִיגע מאַסן פון דער אורמאַטעריעי
די נייע שטערן. וועלכע בּאַװייזן זיך אומגעריכט אויפן הימל. און לויכטן אַ געוויסע צייט מיט אַ וואונדערלאַכן גלאַנץ און װוערן בּיסלאַכװײז פאַרלאָרן פאַר ניט בּאַװאָפּנטע אויגן. זיינען קען זיין. געשאַפן געװאָרן פון אַזאַ צוזאַמענשטױס. אַזאַ נייעם שטערן בּאַשרײבּט דער בּאַרימטער אַסטראָנאָם טיכאָ בּראַהע (ער האָט געלעבּט אין ושא יאָרהונדערט). דער שטערן איז געװען אַזױ ליכטיג, אַז מען האָט אים געקענט זעהן בּייטאָג; שפּעטער איז ער טונקעלער געװאָרן און אין אַ יאָר אַרום האָט מען אים געקענט זעהן מערניט װי אין טעלעסקאָפּ. אַ נייער שטערן פון דער ערשטער גרייס האָט זיך אויך בּאַװיזן אין יאָר 1901 - פריער איז זיין שיין געװען ווייס' דערנאָך געל און שפּעטער רויט. ער האָט געלויכטן עטלאַכע מאָנאַטן. און זעהן האָט מען אים געקאָנט מערניט װי אין טעלעסקאָפּי די געלערנטע שטעלן זיך פֿאָר. אַז דאָס אויפלויכטן פון אַ נייעם.
-- 91 --
שטערן ערקלערט זיך. קען זיין. דערמיט, װאָס פינסטערע אָפּגעקילטע וועלט- קערפּער שטויסן זיך צזאַמען אין װעלטרוים און גליהען אויף צוליבּ דעם צוזאַמענשטױס; די מאַטעריע, פון וועלכער זיי בּאַשטײען צעפאַלט זיך אין אַ דינעם גאַזיגן נעבּל. און דער שיין ווערט אַלץ שװאַכער: עס קען זיין. אַז פון דעם נעבּל װעט זיך שאַפּן אַ נייע וועלט.
מיר האָבּן זיך פאַרטיפט אין דער פאַרגאַנגענהײט פון אונזער זונסיסטעם. ווען זי האָט זיך' קען זייף געשאַפן פון אַ גליהענדיגן נעפּל. איצט לאָמיר אַרײנקוקן אין איר ווייטסטע צוקונפט: די זון װעט סוף כּל סוף אױסשטראַלן איר װאַרימקײט אין קאַלטן װעלטרוים. װי דאָס האָט זיך שוין געטראָפן מיט די קלענערע גלידער פון דער זונסיסטעם. און ווען זי װעט זיך אויך אָפּקילן װוי זייי װעט דאַן אָפּשטאַרבּן דער לעבּן אויף דער ערד און אויף די איבּעריגע פּלאַנעטן- קאַלטע און פינסטערע װעלן זיי זיך אַרומטראָגן אין װועלטרוים. בּיז- װאַנען אַ קאַטאַסטראָפּע, אַ צוזאַמענשטױס װעט זיי װידער ניט פאַרװאַנדלען אין אַ גליהענדיגן נעבּל. פון אָטדעם נעבּל װעט זיך ווידער שאַפן אַ נייע - וועלט -- און אַזױ אָהן אַן אויפהער.
, װאָס פאַר אַ גרויסאַרטיגער געדאַנק דאָס איזי רופט אויס בּאַגײסטערט קליין: די געבּורטי דער וואוקס און דער אונטערגאַנג פון גאַנצע װעלטן!?
וואולקאנען און ערדציטערנישו
וואולקאַנען אָדער בּערג, װאָס שפּייען מיט פייער.
וואולקאַנען געהערען צו די גרױיסאַרטיגסטע ערשיינונגען פון דער נאַטור. אויף דער ערד זיינען דאָ זעהר פיל וואולקאַנען. זי אונטערשיידן זיך איינע פון די אַנדערע לויט זייער פאָרם און נאָכמער לויטן כאַראַקטער פוך זייער טעטיקייט. דאָס זיינען דאָס רוב בּערג, וועלכע האָבּן די פאָרם פון אַן אָפּגעשניטענעם קאָנוס מיט א פאָרטיפונג אינם פּלאַכן שפּיץי װעלכע מעך רופט אָן קראַטער. | |
אַנדערע וואולקאַנען הױיבּן זיך אויף אויף אַ זעהר בּאַטייטנדיגער הויך* אַנדערעי פאַרקערט. האָבּן זעהר משופעדיגע זייטן. הױיבּן זיך אויף בּיסלאַכװײז און טיילן זיך גאָרניט אויסי װי בּערגי פון דער אַרומיגער לאַנדשאַפט.
עס זיינען אויך דאָ וואולקאנעןי וועלכע ווייזן ניט אַרױס קיינע סימנים: פון טעטיקײיט; נאָכמער. עס איז דאָ אַפילו ניט געבּליבּן קיין זֵכָר פון זייער אַמאָ- ליגער טעטיקייט. און נאָר די פאָרם און די נאַטור פון די מינעראַלן פוך וועלכע זי בּאַשטײען. זאָגט עדות. אַז דאָס זיינען וואולקאַנען- אַזױנע וואול-- קאַנען הייסן פאַרלאָשענע. אָפּטמאָל זיינען זי בּאַװאַקסן מיט געדיכטע װועלדערי די רונדע קראַטערן זייערע זיינען אָנגעפילט מיט װאַסער און שטעלן איצט פאָרי גרויסע און טיפע אָזערעס.
= 49 ---
- זעהר פיל פאַרלאָשענע וואולקאַנען געפינען זיך אין דעם מיטלסטן טייל פון פראַנקרייך. אין דער געגנט אָװערן בּיי אַ טייל פון די וואולקאַנען זיינען די קראַטערן צעשטערט. פאַרשאָטן ; בּיי אַנדערע זיינען זי געבּליבּן אין זייער יפריערדיגער פאָרם. די קאָנוסן פון אַ פולע פאַרלאָשענע װאולקאַנען זיינען היילי ניט בּאַװאַקסן. און די גאַנצע לאַנדשאַפּט אַרום שטעלט פאָר אַ שטרענגן און אומעטיגןי חושכדיגן. פינסטערן בּילד. פאַרלאָשענע וואולקאַנען מיט בּרייטע קראַטערן. איצט אַזערעס. און מיט ניט קיין הויכע קאָנוסן געפינען זיך אויך אין מעריב דײיטשלאַנד אין דעם געגנט פון אייפעל.
בּעת די אויפרייסן פון די טעטיגע ואולקאַנען שפילן זיך פאַנאַנדער געוואלטיגע כחות, ;וועלכע צעשטערן אַלץ אַרום און אַרום אויף אַ גרויסן ימהלך. דעריבּער איז אוממיגלאַך אױסצופאָרשן די גרויסאַרטיגע ערשיינונג אין דער צייט. וען זי קומט פאָרי. נאָך שווערער איז פאָראויסצוזעהן דעם אָנהױבּ פון דער ערשיינונג; כמעט אַלעמאָל הױיבּט זי זיך אָן אומגעריכט. אויף אייניגע טעטיגע ואולקאַנען האָט מען אױסגעבּויט אָבּסערװאַטאָריעס. פונ- װאַנען מען פאָרשט טאָג פאַר טאָג זייער טעטיקייט.
אין דער װיסנשאַפט הערשן פאַרשײידענע מיינונגען ועגן די סיבות פון דער ואולקאַנישער טעטיקייט. לאָמיר זיך פריער פּאַקענען מיט { אייניגע וואולקאַנען און זייערע אויפרייסן.
דער וואולקאַן וועזוב.
דער וואולקאַן וועזוב געפינט זיך אין דרום איטאַליע: אויפן בּרעג פון נעאַפּאַלשן איינגוס. זיין שפּיץ. פון װעלכן עס גייט זיך שטענדיג צום בּלויען הימל אַ אַ געדיכטער רויך אָדער דאַמף בּאַהערשט די שיינע שטאָט נעאַפּאָל. וואו מען זאָל זיך ניט געפינען אין נעאַפּאָל. פונאומעטום זעהט זיך דער מעכטיגער קאָנוּס פון װעזוב. פון צפון איז ער אַרומגערינגלט מיט אַ האַלבּקײלעכדיגן װאַלי דאָס איזן דער בּאַרג סאָמאַ. װעלכער הױבּט זיך בּיסלאַכװײז אויף איבּער דער אַרומיגער געגנט און לאָזט זיך אַראָפּ צום וועזוב װי אַ גלייכע װאַנט. דער װאַל סאָמאַ אין אַ שאַפונג פון וואולקאַן גופא : דאָס האָט ער בּעת זיינע אויפרייסן אָנגעשאָטן דעם גרויסן װאַל.
די הויך